Modern felsefenin en etkili isimlerinden biri olan Fransız düşünür Henri Bergson, 18 Ekim 1859 tarihinde Paris'in Rue Lamartine bölgesinde, Paris Opera Binası yakınlarındaki bir evde hayata gözlerini açtı. Yahudi kökenli bir ailenin çocuğu olan ünlü filozof, materyalist ve pozitivist akımlara karşı geliştirdiği özgün tezlerle felsefe dünyasında büyük bir çığır açtı. Rasyonalizm ve deneycilik yöntemlerinin insan bilincini açıklamada yetersiz kaldığını savunarak, tıkanan batı düşüncesine sezgici bir soluk getirdi.
Paris'ten Londra'ya Uzanan Çocukluk ve Eğitim Yılları
Polonya Yahudisi bir baba ile İrlanda ve İngiltere Yahudisi bir annenin evladı olan Bergson, doğumunun hemen ardından ailesiyle birlikte Londra'ya taşındı. Ailesiyle birlikte orada tam dokuz yıl boyunca yaşadı. Annesinin de etkisiyle şehirden ayrılırken Henri artık ana dili seviyesinde şahane şekilde İngilizce konuşabiliyordu. Fransa'ya döndükten sonra Condorcet Lisesi'nde klasik bir eğitim alan genç Henri, daha o yıllarda sınır tanımaz hayal gücü ve kendine has fikirleriyle öne çıkıyordu.
1877 senesinde düzenlenen genel retorik müsabakasında onur ödülü kazanarak rüştünü ispat etti. Lise yıllarında yalnızca sözel alanlarda değil, fen bilimlerinde de büyük başarılar gösterdi. Kazandığı matematik ödülü büyük yankı uyandırdı. Hocası, bu derece üstün yetenekli öğrencinin gelecekte felsefe ve matematik dehası Blaise Pascal ile rahatlıkla kıyaslanabilecek düzeyde büyük bir bilim insanı olacağına her fırsatta dile getirir ve onunla gurur duyardı.
Akademik Yükseliş, Başyapıtlar ve Nobel Ödülü
Ancak genç deha, yorucu bulduğu matematik yerine felsefeyi yaşam yollarının merkezine koymayı seçti. 1877 ile 1881 yılları arasında prestijli Ecole Normale Supérieure'de felsefe eğitimi görerek entelektüel birikimini zirveye taşıdı. Mezuniyetinin ardından 1881'de felsefe öğretmenliğine adım atan Bergson, on altı yıl boyunca farklı liselerde görev yaptı. Clermont ve Angers liselerinde uzun yıllar boyunca felsefe derslerini büyük bir titizlikle verdi.
1889 senesinde Sorbonne Üniversitesi'nde sunduğu ve büyük beğeni toplayan 'Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme' adlı teziyle felsefe doktoru unvanını aldı. Bu çalışmadaki canlı anlatım tarzı, sert titizliği ve şairane üslubu onun zihinsel gelişiminin en açık göstergesiydi. Doktora sonrasında Rollin Koleji ve IV. Henry Lisesi'nde öğretmenliğe devam ederken felsefi üretimini hızlandırdı.
1896 yılında Madde ve Bellek eserini yayımladı. 1898-1900 yılları arasında Yüksek Öğretmen Okulu'nda konferansçı olarak görev alan düşünür, hemen ardından Collège de France'a felsefe profesörü olarak atandı. 1900 yılında Le Rire adlı eserini neşretti. Uzunca bir sessizliğin ardından, 1907'de kendisini dünya çapında bir şöhrete kavuşturacak olan başyapıtı 'Yaratıcı Evrim'i okurla buluşturdu.
Felsefi Savaşları, Einstein Tartışması ve Onurlu Duruş
Akademik kariyerinin bu parlak dönemlerini takiben 1924 yılında Fransa Akademisi üyeleğine seçildi. Bu yükselişin en büyük taçlandırıcısı ise 1927 senesinde kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü oldu. Nobel sonrası sessizliğini 1932'de yayımladığı 'Ahlak ve Dinin İki Kaynağı' eseriyle bozarak düşünce dünyasına katkı sunmayı sürdürdü. Düşünürün ayrıca felsefe dergilerinde yayımladığı çok sayıda inceleme ve araştırması da bulunmaktadı.
Bergson, felsefe sahnesine dönemin baskın akımları olan Darwincilik, Lamarckçılık ve entelektüalizmi eleştirerek girdi. Yaşamı salt mekanik dönüşümlerle açıklamayı reddeden düşünür, insan benliğinin ve özünün fizik formüllerine sığmayacağını savundu. Gençliğinde revaçta olan ateist ve materyalist yaklaşımlardan etkilense de, Auvergne taşrasındaki öğretmenliği döneminde doğa yürüyüşleri esnasında bu şüpheciliğinden tamamen arındı. Pozitivist anlayışı sert bir dille eleştirdi.
Ona göre bilime sığınmak, ümidini ve cesaretini tümüyle yitiren yorgun zihinlerin işiydi. Felsefe dünyasındaki bu özgün konumunun yanı sıra, ünlü fizikçi Albert Einstein'ın zaman kuramına da kendi geliştirdiği 'süre' teziyle karşı çıktı. Einstein'ın zaman anlayışıyla kendi süre kavramının bağlantılarını irdeleyen derinlemesine bir çalışma kaleme aldı. 1920'lerden sonra popülerliği hızla azaldı. İki dünya savaşı arasındaki yıllarda, felsefi tezlerinin ve görüşlerinin popülerliği zayıflama eğilimi gösterse de kendisi toplumsal ve entelektüel ağırlığını sonuna kadar koruyarak döneminin en önemli figürlerinden biri olmayı sürdürdü.
İkinci Dünya Savaşı yđllarında sergilediği onurlu duruş ise onun ahlak anlayışının en önemli vesikasıdır. Nazi iş birlikçisi Vichy hükümeti'nin kendisini anti-semitik düzenlemelerden muaf tutma talebini gururla geri çevirdi. Mazlumların yanında olmak için kendini kütüğe Yahudi yazdırdı. Dini fikirleri onu Katolikliğe yakınlaştırmıştı. Yaşamının son on yedi yılını eklem kireçlenmesi rahatsızlığı nedeniyle hiç yürüyemeyerek geçiren büyük düşünür Bergson, 4 Ocak 1941 tarihinde yakalandığı ağır bronşit rahatsızlığı yüzünden seksen iki yaşında yaşama veda etti.
Başlıca Eserleri
- Essais sur les données immédiates de la conscience (1889)
- Matière et mémoire (1896)
- Le Rire (1899)
- L'Évolution créatrice (1907)
- L'Énergie spirituelle (1919)
- Les Deux sources de la morale et de la religion (1932)
- La pensée et le mouvant (1934)