Batı düşüncesinin en sarsılmaz sütunlarından biri kabul edilen ve asıl adı Aristokles olan Eflatun, M.Ö. 428 veya 427 dolaylarında Atina ya da Aegina topraklarında asil bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Gençlik yıllarında geniş göğüslü yapısı sebebiyle Platon lakabıyla anılmıştır. Öğrencisi olduğu Sokrates'in fikirlerini devralıp sistemleştirmiş, daha sonra da Aristoteles gibi dev bir ismi yetiştirmiştir. Kurucusu olduğu Akademia çatısı altında ürettiği düşünceler, batı felsefesinin temellerini oluşturmuştur. Onun kurduğu bu yapı, aynı zamanda dünyanın ilk üniversitesi olarak bilinmektedir. Fikirleri İslam ve Hıristiyan teolojisinde derin izler bırakmıştır.
İdeaların Peşinde: Mağaranın Karanlığından Gerçeğin Işığına
Bilgi üzerine düşünmeye ilk maddeyi arayarak başlayan filozof, mutlak bilginin varlığı konusunda dogmatik bir tavra sahipti. Ona göre duyular dünyasında algıladığımız her şey değişken ve geçicidir. Bu yüzden beş duyu organı insana sadece kesin olmayan yanıltıcı bilgiler sunar. Kesin ve mutlak hakikat ise ancak akıl yoluyla idealar dünyasında elde edilebilir. Eflatun bu derin tezini ünlü Mağara Benzetmesi ile tasvir etmiştir. Mağarada arkaları kapıya dönük zincirlenmiş insanlar, sadece dışarıdaki nesnelerin duvara yansıyan gölgelerini görüler. İçlerinden biri kurtulup gerçeği görse bile, mağaradakileri duvardaki gölgelerin zahiri olduğuna inandıramaz. İnsanın beş duyu hapishanesinden kurtularak akıl vasıtasıyla idealara ulaşması gerektiğini anlatan bu meşhur alegori, felsefe tarihinin en çok tartışılan ve üzerine en çok yorum yapılan benzetmelerinden biri olmuştur. Filozof, adalet, eşitlik ve güzellik gibi soyut kavramların da kendine has ideaları olduğunu belirtir. İdealar evreninin en tepesinde ise Tanrı ile özdeşleşen 'İyi İdeası' yer almaktadır.
Akademia ve Demiurgos: Maddenin Biçim Bulduğu Kozmos
Eflatun, soyut idealar dünyası ile duyusal dünya arasındaki bağı Demiurgos adını verdiği aktif dış güçle kurmuştur. Şekilsiz olan madde, Demiurgos'un faaliyetiyle ideaların formunu kuşanarak somut hale gelir. Doğadakı kare, üçgen, ağırlık veya beyazlık gibi özellikler ideaların dünyadaki kopyalarından ibarettir. Matematiğe büyük bir hayranlık besleyen düşünür, bu bilimi felsefeye giriş kapısı olarak kabul etmiştir. Öyle ki, kurucusu olduğu okulun kapısına 'Geometri bilmeyen buradan içeri girmesin' yazısını nakşetmiştir. Atina yakınlarındakı kahraman Akademus'un türbesinin etrafında yükselen Akademia, sadece felsefi çalışmalarla sınırlı kalmayıp aynı zamanda matematik, gökbilim ve fizik bilimlerinin de öğretildiği evrensel bir bilim yuvası olmuştur. Bu evrensel niteliği sayesinde okul, sadece Atina'dan değil, tüm dünyadan hevesli öğrencileri bünyesine çekmiştir. Örneğun ünlü matematikçi Eudoxus, kendi ekolüyle birlikte Kizikus'tan buraya katılmıştır.
Ruhun Uyumundan İdeal Devletin İnşasına
Rasyonel bilgi kuramını insan felsefesine de uyarlayan filozof, insanı iki ayrı yapıdan oluşmuş bir varlık olarak görür. Bu yapılar, geçici olan ölümlü bir beden ve ezeli-ebedi olan ruh şeklinde tanımlanır. Ona göre bilgi ruh için sadece bir hatırlamadır. Bu durum, ruhun bedene girmeden önce idealar dünyasında var olduğunun en somut kanıtıdır. Eflatun insan vücudunu ve ruhsal yetileri baş, göğüs ve karın olarak üçe ayırır. Baş bölgesi bilgeliğe, göğüs cesarete, karın ise hazların ve arzuların ölçülüğüne karşılık gelmektedir. Bu üç bölüm uyum içinde hareket ettiğinde bütünlüklü insan ortaya çıkar. Filozof, meşhur Devlet diyaloğunda bu kurguyu ideal devlet yapısına uyarlamıştır. Adil ve sağlıklı bir devlet düzeninde başı yöneticiler, göğsü bekçi ve askerler, karnı ise üreticiler temsil eder. Toplumun mantıkla yönetilmesi gerektiğini savunan düşünür, idarenin mutlaka filozoflar tarafından üstlenilmesini ister. Kadınların da erkeklerle aynı mantıksal düzeye sahip olduğunu savunarak onların da yönetici olabileceğini söyleyen filozof, kadınlarını eğitmeyen bir devleti sadece tek bir kolunu çalıştıran güçsüz bir insana benzetmiştir. Ayrıca yöneticiler ile koruyucu sınıf için aile kurmayı ve özel mülk edinmeyi tamamen yasaklamıştır.
Sokrates'in Gölgesinde Bir Yaşam ve Eserleri
Filozofun hayat çizgisini kökten değiştiren en önemli dönüm noktası, yirmi yaşındayken Sokrates ile tanışması olmuştur. Hocasının haksız iddialarla ölüme mahkum edilmesi genç öğrencide silinmez derin izler bırakmış ve kendisinin aktif politikadan tamamen uzaklaşarak kendisini felsefeye adamasına neden olmuştur. Düşünür, hocasının savunmasını kaleme aldığı Sokrates'in Savunması dahil tüm eserlerini diyalektik yöntemiyle yazmıştır. Toplam otuz beş adet diyaloğu bulunan Eflatun'un eserleri kronolojik olarak dört ana evrede incelenir. Hocasının ölümünün ardından Güney İtalya ve Mısır'a giderek ruhun ölümsüzlüğü fikrinin Orfeuscu kökenlerini araştırmıştır. Atina'ya dönerken esir düşüp köle olarak satılsa da, dostları tarafından kurtarılmış ve bu kurtuluş fidyesiyle Akademia kurulmuştur. Siraküze kralı II. Dionisios'a eğitim vermek amacıyla yaptığı yolculuklar saraydaki kıskançlıklar sebebiyle gerilimle sonuçlanmıştır. Ömrünün sonuna dek çalışmalarını Akademia'da sürdüren bilge, M.Ö. 347 yılında bu dünyadan göç etmiştir.
Eflatun'un Eserlerinin Kronolojik Dönemleri
- Sokratik Dönem Eserleri: Sokrates'in Savunması, Krito, Euthiafron, Lakes, İon, Protagoras, Kharmides, Lisis ve Devlet (1. Kitap).
- Geçiş Dönem Eserleri: Gorgias, Meno, Euthidemus, Hippias I, Hippias II, Kratylus, Menexenus.
- Olgunluk ve İleri Yaş Eserleri: Sempozyum, Fedon, Devlet, Fedrus, Theaetetus, Parmenides, Sofist, Politikus, Filebus, Timaeus, Kritias, Yasalar, Mektuplar.