Antik Çağ'ın en parlak zekalarından biri olan Knidoslu Eudoxus, M.Ö. 408 yılında bugünkü Muğla'nın Datça ilçesi sınırlarında yer alan antik Knidos kentinde dünyaya gözlerini açtı. Gençlik yıllarını derin bir yoksulluk içinde geçirmesine rağmen, bilime olan tutkusu sayesinde matematik, astronomi, tıp ve hukuk alanlarında döneminin sınırlarını aşan buluşlara imza attı. M.Ö. 355 yılındaki vefatına kadar geçen ömründe, özellikle geliştirdiği oranlar kuramı ve tüketme yöntemiyle antik Yunan matematiğini zirveye taşıdı. O, gözlem ve deneye dayanmayan hiçbir dogmatik fikre itibar etmeyerek modern bilimsel yöntemin de ilk habercilerinden biri oldu.
Zorluklarla Dolu Bir Gençlikten Akademi Yıllarına
Genç yaşlarında Tarentum kentinden yola çıkarak o dönemin felsefe merkezi olan Atina'ya giden Eudoxus, burada ünlü filozof Platon'un derslerine katıldı. Atina'da bulunduğu süre zarfında, döneminin en saygın matematikçisi, idarecisi ve komutanı olan Arkitas'ın yanında kapsamı bir eğitim gördü. Maddi imkansızlıklar nedeniyle Atina'nın oldukça uzağında konaklamak zorunda kalan genç bilgin, her gün kilometrelerce yolu yürüyerek derslere devam etti. Atina entelektüel çevresinde aradığı sıcaklığı bulamayınca rotasını Kapıdağı Yarımadası'nda yer alan Sızık kentine çevirdi ve burada tıp eğitimi aldı. Çok yönlü dehasıyla sadece sayılar dünyasında değil, tıp ve hukuk alanlarında da uzmanlaşarak adından söz ettirmeyi başardı.
Mısır Seferi ve Knidos'a Dönüş
Hayatının dönüm noktalarından biri olan Mđsır seyahati sırasında yerel gelenekleri benimseyen bilgin, sakalını ve kaşlarını tıraş ederek Mđsır kültürüne uyum sağladı. Geçimini özel dersler vererek sürdüren Eudoxus, yıllar sonra Atina'ya döndüğünde eski hocası Platon tarafından onuruna düzenlenen büyük bir şölenle karşılandı. Memleketi Knidos'a döndüğünde ise hemşerileri onu büyük bir coşku ve saygıyla bağırlarına bastılar. Knidosluların idari ve hukuki kanunlarını yeniden düzenleme görevini üstlenen bilgin, toplumsal düzenin inşasında da aktif rol oynadı. Kendi şehrinde bir gözlemevi kurarak gökyüzü araştırmalarına derinlik kazandırdı.
Matematikte Çığır Açan Keşifler
Matematik dünyasında Pythagorasçıların kurduğu tam sayı inancı, rasyonel olmayan sayıların keşfiyle derin bir krize girmişti. Geometri ile aritmetik arasındaki köprüyü yeniden kuran Eudoxus, sayı tanımını irrasyonel sayıları da kapsayacak şekilde genişleterek bu büyük bunalımı çözdü. Onun geliştirdiği genel oranlar kuramı, daha sonra ünlü matematikçi Eukleides'in ölümsüz eseri Elementler'in beşinci ve altıncı kitaplarında temel oluşturdu. Antik Yunan dünyasında kutsallık ve estetik atfedilen Altın Oran (Kutsal Oran) kavramı da yine onun dehasının bir ürünüydü.
Eğri çizgilerle sınırlanmış alanların ve hacimlerin hesaplanması, antik matematikçiler için çözülmesi imkansız bir düğümdü. Eudoxus, bu engeli aşmak için modern integral hesabının atası sayılan tüketme yöntemini geliştirdi. Bu metotla, bilinmeyen eğrisel şekillerin sınırlarını bilinen geometrik şekillerle doldurarak alan ve hacim formüllerine ulaştı. Ünlü bilginin bu yöntemle ispatladığı bazı önemli teoriler şunlardır:
- Konilerin hacminin, aynı taban ve yüksekliğe sahip silindirlerin hacminin üçte biri olduğu,
- Piramitlerin hacminin, eşit tabanlı ve eşit yükseklikli prizmaların hacminin üçte birine eşit olduğu,
- Dairelerin alanlarının, çaplarının karesiyle doğru orantılı olarak değiştiği.
Göklerin Düzenini Arayan Bir Astronom
Eudoxus astronomi alanında da kurduğu ortak merkezli küreler sistemiyle bilimsel gökbilimin temellerini attı. Mđsır'da geçirdiği uzun yıllar boyunca Heliopolis rahiplerinden gökyüzünün sırlarını öğrendi ve Heliopolis ile Cercesura arasındaki gözlemevinde hassas gözlemler yaptı. Bugün matematikte Archimedes aksiyomu olarak bilinen ve küçük bir büyüklüğün katlarının eninde sonunda daha büyük bir büyüklüğü aşacağını öngören kuralı ilk formüle eden de oydu. Gözlemlerini Ayna ve Phaenomena adlı eserlerinde toplayan dahi bilim insanı, Güneş saatini icat etmesinin yanı sıra bir yılın 365 gün 6 saatten oluştuşunu hesaplayan ilk kişi olarak tarihe geçti.