Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme tarihindeki en kritik dönemeçlerden biri olan Tanzimat Dönemi'nin mimarı, diplomasi dehası Koca Mustafa Reşid Paşa, 13 Mart 1800 tarihinde İstanbul'da doğdu. Devlet yapısını batılı standartlara kavuşturmak ve imparatorluğun ömrünü uzatmak amacıyla ömrünü köklü reformlara adayan bu büyük devlet adamı, Sultan I. Abdülmecit devrinde altı defa sadrazamlık makamına getirilerek toplamda yedi yılı aşkın bir süre başvekillik yaptı. Kendi çabalarıyla kazandığı bilgi birikimini bürokrasinin en üst kademelerinde sergileyen Paşa, hazırladığı Gülhane Hatt-ı Hümayunu ile imparatorlukta yeni bir çağın kapılarını araladı. Devletin kaderini tayin eden diplomatik başarılarıyla tanınan Reşid Paşa, 7 Ocak 1858'de yine İstanbul'da vefat ederek arkasında derin bir bürokratik miras bıraktı.
Diplomasi Basamaklarında İlk Adımlar ve Yükseliş Dönemi
Mustafa Reşid Paşa, II. Bayezid Külliyesi Vakıfları'nın ruznameçecisi Mustafa Efendi'nin oğlu olarak dar gelirli bir aile ortamında dünyaya gözlerini açtı. Erken yaşlarda sistemli bir eğitim alamadı. Fakat kendisini mükemmel şekilde eğitti. Babasının vefatının ardından, dönemin kudretli devlet adamlarından dayısı Ispartalı Seyyid Ali Paşa'nın himayesine girdi. Bu durum kariyerini tamamen şekillendirdi. Beylerbeylik, sadrazamlık ve seraskerlik gibi yüksek makamlarda bulunan dayısının yanında özel bir eğitimle yoğrulan genç Mustafa, onun Mora'daki Rum isyanını bastırmakla görevlendirilmesi üzerine mühürdarlık görevini üstlenerek fiili devlet hizmetine adım attı.
Bürokrasideki yeteneği fark edilen genç kâtip, 1824 yılında Sadaret Mektub-i Kalemi bünyesinde çalışmaya başladı. Takvimler 1828 yılını gösterdiğinde başlayan Osmanlı-Rus Savaşı'na ordu kâtibi sıfatıyla katılarak askeri ve diplomatik saha tecrübesi edindi. Edindiği bu birikimle, savaşın ardından imzalanan 1829 tarihli Edirne Antlaşması görüşmelerinde ve imparatorluğu sarsan 1833 Kütahya Antlaşması müzakerelerinde kâtip olarak görev aldı. Çalışmalarıyla takdir toplayarak Paris elçiliğine tayin edildi. Fransa'daki başarılı diplomatik temaslarının ardından 1836'da Londra büyükelçiliği görevine getirilen devlet adamı, aynı yıl İstanbul'a davet edildi. Padişah II. Mahmut'un reformları kapsamında kurulan Hariciye Nezareti müsteşarlığına getirildi. Zamanla hariciyenin en kritik ismi oldu.
Tanzimat Fermanı ve Modernleşme Hamleleri
Müsteşarlık görevinin ardından 1837 yılında doğrudan Hariciye Nazırlığı koltuğuna oturan Koca Mustafa Reşid Paşa, padişah II. Mahmut ile yakın bir çalışma ortamı tesis etti. Padişaha sunduğu raporlarda, devletin bekasının ancak köklü idari ve hukuki yeniliklerle mükün olabileceğini belirtti. 1838 yılında giderek büyüyen ve devletin varlığını tehdit eden Mısır sorununun çözümü için Avrupalı güçlerin desteğini kazanabilmek adına yeniden Londra büyükelçisi olarak görevlendirildi.
Reşid Paşa, 2 Temmuz 1839'da padişah II. Mahmut'un vefatı üzerine tahta geçen genç halefi I. Abdülmecit'i kapsamınlı bir yenileşme programının gerekliliğine ikna etti. Bu büyük çabanın tarihi adımı, 3 Kasım 1839 tarihinde Gülhane Parkı'nda bizzat kendisi tarafından okunan Tanzimat Fermanı oldu. İkinci defa Hariciye Nazırı olan Paşa, fermanın yeniliklerini uygulamak için çaba harcarken, 1840'taki Londra Antlaşması ile Mısır sorununu da çözüme kavuşturdu. Ancak muhaliflerin baskısı ve Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın direnci nedeniyle oluşan siyasi ortamı yatıştırmak isteyen padişah, 1841 yılında kendisini nazırlıktan alarak tekrar Paris büyükelçisi yaptı.
Sadrazamlık Yılları, Eğitim Reformları ve Son Dönemi
Avrupa'daki görevlerinin ardından 1845'te üçüncü kez Hariciye Nazırlığı'na getirilen tecrübeli bürokrat, bir yıl sonra sadrazamlık makamına yükseldi. Göreve gelir gelmez, Tanzimat Fermanı'nın ilanından beri geçen sürede reformların yavaş ilerlediğini görerek yönetim, hukuk ve eğitim alanlarında hızlı hamleler başlattı. Yenilikçi adımları muhafazakar çevrelerde tepkiyle karşılanınca, 1846 ile 1852 yılları arasında üç kez istifa etmek zorunda kaldıysa da kısa aralıklarla yeniden başvekil oldu. Süreç oldukça yıpratıcıydı.
Eğitime ve devlet yapısına büyük önem veriyordu. Bu hedef doğrultusunda şu önemli kurucu adımları attı:
- 1846 yılında modern eğitim sisteminin temellerini atmak üzere Meclis-i Maarif-i Umumiye yapısını kurdu.
- 1851 yılında Avrupa'daki bilim akademilerinden ilham alarak ülkenin ilk resmi bilim kurulu olan Encümen-i Daniş oluşumunu tesis etti.
- Yönetim, hukuk ve eğitim alanlarında Tanzimat reformlarının hızla uygulanması için kapsamlı hamleler başlattı.
1853'te dördüncü kez Hariciye Nazırı olduğu sırada Kırım Savaşı patlak verince, üstün diplomasisiyle İngiltere ve Fransa'yı Osmanlı Devleti'nin yanına çekmeyi başardı. Savaş sürerken 1854'te dördüncü defa sadrazam olan Reşid Paşa, bu görevde yaklaşık bir yıl kaldı. 1856 yılında, kendi yetiştirdiği yeni Sadrazam Âli Paşa'nın hazırladığı Islahat Fermanı'nı devlet çıkarlarına aykırı bulduğunu belirten bir raporu padişaha sundu. Son sadrazamlık dönemi esnasında, 7 Ocak 1858 tarihinde 58 yaşındayken İstanbul'da hayata gözlerini yumdu.