II. Mahmud, 20 Temmuz 1785'te doğmuş, 1 Temmuz 1839'da ölmüş; mahlasıyla Adlî ya da unvanıyla Büyük Mahmud olarak da bilinen 30. Osmanlı padişahı ve 109. İslam halifesidir. I. Abdülhamid ile Nakşidil Sultan'ın oğludur. 28 Temmuz 1808'den 1 Temmuz 1839'a kadar yaklaşık 31 yıl hüküm sürdü ve saltanatı boyunca devletin idari, askerî ve toplumsal yapısında köklü dönüşümlere yol açan reform programları yürüttü.
Şehzadeliği ve eğitimi
Topkapı Sarayı'nda doğdu. Annesi Abdülhamid'in sekizinci hanımı Nakşidil Sultan'dı. Babası 1789'da öldüğünde dört yaşındaydı. Babasının ardından tahta çıkan amcası III. Selim, kendisi ve altı yaş büyük ağabeyi Şehzade Mustafa ile yakından ilgilendi ve her ikisinin de nitelikli bir eğitim almasını sağladı. Şehzadegân Mektebi'nde İslami ilimler, tarih ve edebiyatın yanı sıra hat, musiki ve şiir alanlarında kendini yetiştirdi. Amcasından meşk ederek tanbur çalmayı ve ney üflemeyi öğrendi; güftesi de kendisine ait olan Hicaz Kalenderi bestesi musiki literatüründe iz bıraktı. Kebecizâde Mehmed Vasfî Efendi'den sülüs ve nesih dersleri aldı ve 1807'de yazdığı Hilye-i Şerif ile hat icazetnamesi aldı. Askerî ıslahat çalışmalarının etkisiyle silah sanayisine ve balistiğe ilgi duydu, topçuluk üzerine teknik bir risale yazdı; Sâdâbâd'daki dikilitaş, Kağıthane'den yaptığı başarılı top atışlarının anısını taşır.
Tahta çıkışı
Ağabeyi IV. Mustafa'nın 14 aylık saltanatında korku dolu günler geçirdi. Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak için 28 Temmuz 1808'de 15 bin kişilik orduyla Topkapı Sarayı'na dayandığında IV. Mustafa, III. Selim ile kardeşi Mahmud'un öldürülmesi emrini verdi. III. Selim öldürüldü; Mahmud kurtuldu ve tahta çıktı.
Reformları
Hükümdarlığı, devlet otoritesini taşrada yeniden kurmak için ayanlarla imzalanan Sened-i İttifak ile başladı. 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak yerine modern tarzda eğitim alan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye ordusunu kurdu. Merkeziyetçi yapıyı güçlendirmek için Dîvân-ı Hümâyun'u kaldırıp Avrupa tarzı nezaretler oluşturdu. Mülkiyet hakkını güvence altına almak için müsadere sistemini büyük ölçüde kaldırdı, İstanbul'da ilköğretimi zorunlu hâle getirdi ve Avrupa'ya ilk kez öğrenci gönderdi. İlk resmî gazetenin yayımı ve ilk modern nüfus sayımı gibi adımlar attı. Kıyafet nizamnamesiyle feze geçilmesi, sakal tıraşı düzenlemesi ve geleneksel kurumlarla dinî yapıların devlet denetimine alınması muhafazakâr çevrelerde tepki yarattı ve halk arasında "Gâvur Padişah" olarak anılmasına yol açtı.
Dış politika ve miras
Yunan İsyanı, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı ve Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın isyanı gibi krizlerle mücadele etti. İngiltere ile Baltalimanı Ticaret Antlaşması'nı imzaladı. Ölümünden kısa süre sonra ilan edilen Tanzimat Fermanı'nın kurumsal ve hukuki zeminini hazırladı. Osman Gazi ve Sultan İbrahim'den sonra Osmanlı Hanedanı'nın üçüncü ve son soy atasıdır; son altı padişahın ikisi oğlu, dördü torunudur.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki II. Mahmut maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.