Osmanlı İmparatorluğu'nun otuzuncu hükümdarı ve doksan beşinci İslam halifesi olan II. Mahmut, 20 Temmuz 1785 tarihinde İstanbul'da doğdu. Gerileme dönemindeki devleti köklü reformlarla kurtarmak amacıyla askeri, idari ve sosyal alanlarda radikal değişimler başlattı. Genç yaşta üstlendiği iktidar görevinde karşılaştığı iç krizleri ve dış tehditleri aşmak adına cesur adımlar attı. Bürokrasiyi ve askeri yapıyı modernize ederek imparatorluğun yönetim anlayışını kalıcı olarak dönüştürdü.
I. Abdülhamit ile Nakş-ı Dil Sultan'ın oğlu olan şehzade, seçkin alimlerden fen bilimleri, dini dersler ve devlet yönetimi eğitimi alarak yetişti. şehzadeliğinde amcası III. Selim'in reformist fikirlerinden etkilendi. Taht kavgaları ve isyanlar döneminde, Alemdar Mustafa Paşa'ın müdahalesiyle 28 Temmuz 1808'de 23 yaşındayken Osmanlı tahtına çıktı. Avrupa'daki gelişmeleri yakından izleyen padişah, hemen otoriteyi sağlamak üzere harekete geçti.
İç Karışıklıklar ve İlk Islahat Girişimleri
Otoriteyi yeniden tesis edebilmek amacıyla hükümet ile ayanlar arasında 29 Eylül 1808'de Sened-i İttifak imzalandı; fakat padişahın çaresizliğini gösterdiği düşünüldüğünden bu belgeler kñsa sürede imha edilerek ortadan kaldırıldı. III. Selim'in yolundan giden padişah, Sekban-ı Cedid ordusunu kurduysa da Yeniçerilerin ayaklanmasıyla bu ocağı kapatmak zorunda kaldı. Bu süreçte devam eden Osmanlı-Rus Savaşı, 1812'de Bükreş Antlaşması ile son buldu. Fırsattan istifade bağımsızlık arayan Sürp asilerinin üzerine yürünerek Belgrad ve Semendire kaleleri geri alındı.
Balkanlarda yayılan milliyetçilik akımı nedeniyle 1821'de Mora'da büyük bir Yunan isyanı patlak verdi. Ayaklanmayı bastırmak için Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa'dan yardım istendi ve karşılığında kendisine Mora ve Girit valilikleri vadedildi. Ancak bölgede güçlü bir Mısır varlığı istemeyen İngiltere, Fransa ve Rusya, 1827'de Navarin Limanı'nda Osmanlı donanmasını yaktı. Bu olayın ardından başlayan Osmanlı-Rus Savaşı, Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun henüz hazır olmaması nedeniyle mağlubiyetle bitti. 1829'daki Edirne Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Yunanistan'ın bağımsızlık kabul etti.
1830 yılında Fransa Cezayir'i işgal ederken, Suriye valiliğini isteyen Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyan başlattı. Mısır ordusunun Kütahya'ya kadar ilerlemesi üzerine Rusya'dan yardım istendi. İngiltere ve Fransa'nın baskısıyla 1833'te Kütahya Antlaşması imzalandı ve Mısır valisine Suriye, oğluna ise Adana muhassıllığı verildi. Hemen ardından Rusya ile karşılıklı yardım içeren Hünkâr İskelesi Antlaşması yapıldı. Ticari alanda ise İngilizlerin baskısıyla 1838'de Baltalimanı Antlaşması imzalanarak yerli üreticiyi koruyan yed-i vahid sistemi kaldırıldı.
Vaka-i Hayriye ve Modernleşme Hamleleri
II. Mahmut'un en büyük başarısı, 15 Haziran 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı ortadan kaldırması oldu. Tarihe Vaka-i Hayriye olarak geçen bu olayın ardından Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla modern bir ordu kuruldu. Ayrıca idari alanda Divan teşkilatı kaldırılarak yerine nazırlıklar kuruldu. Devlet memurlarının mallarına el koyma yöntemi olan müsadere usulü kaldırılarak mülkiyet hakkı güvence altına alındı.
Eğitim alanında ilköğretimi zorunlu ve parasız yapan padişah, rüştiyeler, Tıbbiye ve Harbiye okullarını açtı. 3 Mart 1829'da memurların kavuk ve şalvar yerine fes, pantolon ve ceket giymesini zorunlu kılan kıyafet kanununu çıkardı. Batılılaşma yönündeki giyim tarzı ve radikal reformları sebebiyle muhafazakar çevrelerce halk arasında 'Gavur Padişah' olarak tanınan hükümdar, 1831 yılında ülke genelinde sadece erkeklerin dahil edildiği ilk nüfus sayımını gerçekleştirdi. Aynı yıl ilk resmi gazete olan Takvim-i Vekai'yi çıkardı. Ayrıca posta teşkilatını kurarak karantina uygulamalarını başlattı.
Sosyal ve askeri alandaki yeniliklerin yanında Bayezid Yangın Kulesi, Unkapanı Köprüsü olarak bilinen Mahmudiye Köprüsü, Çırağan Sarayı ve Beylerbeyi Sarayı gibi pek çok mimari ve kalıcı eseri ülkeye kazandırarak başkenti imar etti. Aynı zamanda şair kimliğiyle de bilinen padişah, şiirlerinde 'Adlî' mahlasını kullandı. Uzun süre pençesinde olduğu hastalık nedeniyle 1 Temmuz 1839'da 54 yaşında vefat eden hükümdar, Divanyolu'ndaki türbesine defnedildi. Yerine oğlu I. Abdülmecit geçti.