Kırım'da sürgündeyken vefat eden babası II. İzzeddin Keykavus'un ardından Anadolu'ya dönen ve son Anadolu Selçuklu hükümdarı olarak tanınan II. Gıyaseddin Mesud, ülkenin Moğol egemenliği altında can çekiştiği o sancılı dönemde tam dört kez tahta çıkmıştır.
Moğol hâkimiyetinin en ağır hissedildiği bu devirde, ülkeyi tamamen yıkımdan kurtarmak adına sık sık İlhanlı sarayı ile Anadolu arasında mekik dokuyan sultan, tüm çabalarına rağmen tarihe bir “gölge hükümdar” olarak geçmiştir.
Tahta Uzanan Engebeli Yolculuk
Babası II. İzzeddin Keykavus'un 1279'da Kırım topraklarında hayata gözlerini yumması, genç şehzade için yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Ertesi yıl deniz yoluyla Sinop kıyılarına ayak basan Mesud, Kastamonu uç beyi Çobanoğlu Muzafferüddin Yavlak Arslan tarafından karşılandı. Yavlak Arslan onu önce Moğol Valisi Samagar Noyan'a, sonrasında ise İlhanlı Hükümdarı Abaka Han'ın huzuruna götürdü. Şehzadeyi Tebriz'de bir süre yanında tutan Abaka Han, ona idari yönetim alanı olarak şu vilayetleri tahsis etti:
- Erzurum ve çevresi
- Erzincan ile Sivas bölgeleri
- Diyarbekir ve Harput toprakları
İlhanlı tahtında yaşanan değişimler Anadolu Selçuklu tahtını da doğrudan etkiliyordu. Abaka Han'ın ölümünün ardından yönetime gelen Ahmed Teküder, Selçuklu topraklarını II. Gıyaseddin Mesud ile III. Gıyaseddin Keyhüsrev arasında paylaştırma kararı aldı. Fakat bu ortak yönetimi sindiremeyen Keyhüsrev, Moğollarının Anadolu valisi Kongurtay ve meşhur Vezir Sahip Ata Fahreddin Ali ile birlikte hanın huzuruna çıkmak için yola koyuldu. Bu esnada Ahmed Teküder'in, rakibi Argun'un gizli faaliyetlerini öğrenerek mücadeleye girişmesi yolculuğu yarıda kesti. Taht savaşını kazanan yeni İlhanlı hükümdarı Argun Han, Tebriz'de bekleyen II. Gıyaseddin Mesud'u tek Selçuklu sultanı ilan etti. Rakibi III. Gıyaseddin Keyhüsrev ise idam edildi. Bu gelişme üzerine Anadolu'ya dönen sultan, sırasıyla Kayseri ve Konya'da görkemli törenlerle tahta çıktı.
Moğol Vesayetinde Dört Saltanat Dönemi
II. Gıyaseddin Mesud'un tahta cülus etmesi, uzun süredir siyasi istikrarsızlık yaşayan halk için büyük bir umut kaynağı yarattı. Ancak yeni hükümdar da selefleri gibi gölge bir lider olmanın ötesine geçemedi. Aynı zamanda dönemin Anadolu'su, tamamen Moğol kumandanlarının ve İlhanlı valilerinin ağır baskısı altındaydı. Devlet, İlhanlı hanedanına yüklü miktarda haraç ödemenin yanı sıra coğrafyadaki Moğol ordularının her türlü lojistik ihtiyacını da karşılamak zorundaydı. Bu durum halkın sırtındaki vergi yükünü dayanılmaz boyutlara taşırken, ülkede büyük bir açlık ve sefalet dalgası baş gösterdi.
Sultanın Kayseri'de ikamet etmesini fırsat bilen muhalifler de boş durmuyordu. Eski sultan III. Gıyaseddin Keyhüsrev'in annesi, torunlarını Konya'da tahta geçirebilecek kadar güç kazandı. Bu hareketi desteklemeleri adına Karamanoğlu Güner Bey beylerbeyi, Eşrefoğlu Halil Bey ise saltanat naibi ilan edildi. Ancak bu isyan girişimi çok sürmeden, 1285 yılında şehzadelerin ortadan kaldırılmasıyla bastırıldı. Aynı yıl Argun Han, Türkmen topluluklarını cezalandırmak amacıyla kardeşi Geyhatu idaresinde yirmi bin kişilik bir orduyu Anadolu'ya sevk etti. Bu harekât sırasında evlerini terk ederek mağaralara sığınan halka öfkelenen Geyhatu Konya'ya yöneldi. Mevlana Celaleddin-i Rumi'nin oğlu Sultan Veled'in araya girmesiyle şehir halkı büyük bir felaketten kurtuldu. Ayrıca Sultan Mesud, Germiyanoğulları'nın kendisine yönelik taarruzlarını Moğol komutanı Sultan Baltu'nun askerî desteği sayesinde püskürtmeyi başardı.
1291 yılında Argun Han vefat edince Geyhatu tahta çıktı. Bu otorite boşluğunda Konya'yı üç gün boyunca yağmalayan Karamanoğulları'na karşı sultanın kardeşi Rükneddin'in yardımları yetersiz kaldı. Çaresiz kalan Sultan Mesud, yeni İlhanlı hükümdarı Geyhatu'yu yardıma çağırdı. 1295'te tahta geçen Gazan Han ise Anadolu valiliğine Baltu'yu atadı. Fakat Baltu'nun Gazan Han'a isyan etmesi ve Tebriz'e gitmek isteyen Sultan Mesud'u engellemesi işleri iyice karıştırdı. Gazan Han'ın bölgeye sevk ettiği otuz bin kişilik güçlü ordu karşısında ağır bir bozguna uğrayarak Ermeni krallığına sığınan Baltu, çok geçmeden yakalanarak götürüldüğü Tebriz'de 1297 senesinde idam edilmiştir. Yaşanan bu karmaşada Baltu'nun kendisini zorla alıkoyduğunu iddia eden Sultan Mesud, Gazan Han'ı ikna edemedi. Hükümdarlıktan uzaklaştırılarak Hemedan'da zorunlu ikamete tabi tutuldu ve yerine yeğeni III. Alaaddin Keykubad getirildi.
Hüzünlü Son ve Çöküş
Yerine geçen III. Alaaddin Keykubad'ın saltanat sürdüğü o sancılı yıllar, Anadolu halkı için dinmek bilmeyen isyanlar, ağır vergiler ve dayanılmaz Moğol zulümleriyle örülü karanlık bir dönem olarak kayıtlara geçmiştir. Keykubad'ın Sivas, Malatya ve Divriği gibi merkezlerde halktan zorla topladığı paralar ve sergilediği gaddarlık Moğolları bile rahatsız etti. Bunun üzerine tahttan indirilen yeğeninin yerine, II. Gıyaseddin Mesud 19 Mayıs 1303 tarihinde dördüncü ve son kez Selçuklu tahtına çıkarıldı. Ancak harap durumdaki ülkede yapabileceği çok az şey kalmıştı.
Uzun süren ağır bir hastalığın ardından 1308 yılında Kayseri'de hayata gözlerini yuman II. Gıyaseddin Mesud, arkasında darmadağın olmuş bir coğrafya bıraktı. Naaşı Samsun'un Vezirköprü ilçesindeki Tatar Kalesi köyünde toprağa verilen sultanın vefatıyla birlikte, Anadolu Selçuklu Devleti de tarih sahnesinden tamamen silinmiş oldu. Onun ölümü, Anadolu coğrafyasında yüzyıllardır süren Selçuklu hâkimiyetinin resmi olarak son bulması anlamına geliyordu.