II. İzzeddin Keykavus, Anadolu Selçuklu Devleti'nin on dördüncü sultanıdır. 1235 yılında Konya'da dünyaya geldi; babası II. Gıyaseddin Keyhusrev, annesi Konyalı varlıklı bir papazın kızı olan Berduliye Hatun'dur. Çocukluk yıllarını Uluborlu Kalesi'nde geçirdi. Babası 1246'da Antalya'da vefat ettiğinde henüz on bir yaşındaydı. Güçlü devlet adamı Celaleddin Karatay'ın müdahalesiyle, babasının en küçük oğluna bıraktığı veraset görmezden gelindi ve kardeşleriyle birlikte ortak saltanata oturtuldu. Böylece 1246'da, Anadolu Selçuklu tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biri başladı.
Üçlü Saltanat ve Moğol Baskısı
1249'da resmileşen üçlü iktidar döneminde II. İzzeddin Keykavus, IV. Kılıçarslan ve II. Alaaddin Keykubad adına birlikte hutbe okutuldu; sikkeler, kitabeler ve belgeler üçünü de kapsıyordu. Kızılırmak nehri iki yönetim bölgesi arasında doğal bir sınır işlevi gördü: Keykavus batıda, kardeşleri doğuda Tokat merkezli illeri yönetti. Bu denge, 1256'daki Moğol saldırısına dek sürdü. Baycu Noyan komutasındaki Moğol kuvvetleri Aksaray yakınlarında Keykavus'un ordusunu bozguna uğrattı; bu yenilgi, Anadolu'nun fiilen Moğol egemenliğine girmesi anlamına geliyordu.
1257'de küçük kardeş II. Alaaddin Keykubad, Erzurum'da bir konaklama sırasında odası kapalıyken ölü bulundu. Ölümün nedeni hiçbir zaman aydınlatılamadı. Böylece taht, yalnızca iki kardeşe kaldı. Celaleddin Karatay'ın ölümünün ardından devlet üzerindeki denetimini yitiren Keykavus, Hristiyan dayıları Kir Haya ile Kir Kedîd'in etkisi altına girdi. Bu durum halk nezdinde sultana karşı ciddi bir kamuoyu tepkisine yol açtı.
Bizans'a Sığınma ve Sürgün Yılları
Moğollarla girilen savaşı kaybeden II. İzzeddin Keykavus, 1260'ta önce Antalya'ya çekildi, oradan İstanbul'a geçerek Bizans İmparatoru VIII. Mihail'e sığındı. Ancak dayısı Kir Kedîd, imparatora sultana yakın komutanları ihbar etti; imparator bu ihbar üzerine komutanların bir kısmını öldürttü, bir kısmının gözlerine kızgın mil sokttu. Keykavus'un kendisi ise 1262'de Aynos (Enez) kalesinde zindana atıldı. Eşi, oğulları II. Gıyaseddin Mesud ve Rüknettin Keyümers de İstanbul'da gözetim altına alındı.
Aynı yıl Altınordu hükümdarı Berke Han, gönderdiği kuvvetlerle Keykavus'u zindandan kurtararak Kırım'a götürdü. Berke Han, kızını sultanla evlendirdi; Sudak ve Sulhat kentlerinin gelirlerini de ona tahsis etti. Keykavus, vefatına dek bu topraklarda yaşadı.
Değerlendirme
II. İzzeddin Keykavus, 11 yaşında tahta çıktı; önce kardeşleriyle ortak, ardından kısa süre tek başına hüküm sürdü. 27 yaşında vatanını terk etmek zorunda kaldı, ömrünün son on yedi yılını gurbette geçirdi ve 1279'da Kırım Yarımadası'nda 44 yaşında hayatını kaybetti. Saltanatının büyük bölümü iç çatışmalar, Moğol baskısı ve saray entrikalarıyla geçti. Hristiyan çevresiyle kurduğu yakın ilişki dönemin devlet anlayışıyla çelişti; buna karşın Moğol hâkimiyetine direniş çabaları da tarih yazımında ayrıca yer buldu. Hükümdarlığı boyunca Konya başta olmak üzere pek çok kentte huzur ortamı büyük ölçüde zedelendi.