Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden birine damgasını vuran asker ve devlet adamı Alemdar Mustafa Paşa, 1755 yılında bugün Ukrayna sınırlarında yer alan Hotin kentinde dünyaya gözlerini açtı. Savaş meydanlarında gösterdiği üstün cesaretle bayraktarlık görevinden sadrazamlık makamına kadar yükselen bu kudretli şahsiyet, 1808 yılında payitaht İstanbul'da yaşanan büyük bir yeniçeri ayaklanması sırasında, emrindeki az sayıda askerle birlikte teslim olmayı reddederek canını feda etti. Padişah II. Mahmut döneminde üç ay on sekiz gün boyunca sadrazamlık yapan devlet adamı, askeri disiplinsizliğe karşı modern bir ordu kurma mücadelesiyle tarihe adını yazdırdı.
Cephelerden Yerel Liderliğe Uzanan Yol
Yeniçeri ağalarından Hasan Ağa'nın oğlu olan Mustafa Paşa, genç yaşlarda katıldığı muharebelerde gösterdiği yararlılıklar vesilesiyle "Alemdar" lakabını kazandı. Askeri kariyerindeki asıl dönüm noktası, o dönem batı topraklarını yöneten ayanlardan Tirsinikli İsmail Ağa'nın himayesine girmesiyle başladı. 1797 senesinde dağlı eşkıyası Pazvantoğlu Osman'ın kalabalık ordusunu sadece 200 askeriyle püskürterek Rusçuk bölgesini kurtarması, genç askerin adını hem bölgede hem de İstanbul hükümetinde duyurdu. Tırnova'da elde ettiği zaferler ve eşkıya Manav İbrahim'i ortadan kaldırması, ona kapıcıbaşılık unvanını getirdi. Ardından 1804'te sırasıyla Hezargrad ve Rusçuk ayanlığı vazifelerini üstlendi.
Tirsinikli İsmail Ağa'nın 1806 yılında uğradığı suikast sonucu hayatını kaybetmesi üzerine Alemdar Mustafa Paşa, hızlı bir kararla bölgenin idaresini tek başına eline aldı. Merkez hükümetin isyan etmesinden çekindiği eski liderin yerine Alemdar'ın geçmesi, İstanbul'da büyük bir sevinç ve memnuniyetle karşılandı. Kendisi de yeniçeri ocağından yetiştiği için başlangıçta III. Selim'in başlattığı yenilikçi askeri düzen olan Nizam-ı Cedid fikrine karşıydı. Ancak 1806 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında cephedeki yeniçeri ordusunun disiplinsiz, niteliksiz ve zayıf halini kendi gözleriyle müşahede edince fikirleri kökten değişti. Yeniçerilerle zafer kazanmanın imkansız olduğunu kavrayarak padişahın reform girişimlerinin ne kadar isabetli olduğunu idrak etti.
Saray Baskını ve Sadrazamlık Dönemi
Merkezdeki bu askeri çöküşün yanı sıra, İstanbul'da Kabakçı Mustafa İsyanı patlak verdi. Yeniliklere ve kıyafet reformlarına karşı çıkan isyancıların baskısıyla III. Selim tahttan çekilmek zorunda kaldı ve yerine IV. Mustafa getirildi. Bu esnada Rus cephesinde savaşan Nizam-ı Cedid askerleri Alemdar Mustafa Paşa'ya sığındı. III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak amacıyla gizlice kurulan Rusçuk Yaranı teşkilatıyla ortak hareket eden Alemdar, 10 bin kişilik ordusuyla 28 Temmuz 1808 günü Bab-ı Ali'yi ve ardından Topkapı Sarayı'nı bastı. IV. Mustafa, tahtını korumak için III. Selim ve Şehzade Mahmut'un öldürülmesini emretti.
Cellatlar III. Selim'i feci şekilde katlederken, Şehzade Mahmut lalası Anber Ağa'nın yardımıyla kurtulmayı başardı. Saraya girdiğinde sultanın cansız bedeniyle karşılaşan Alemdar Mustafa Paşa büyük bir üzüntü yaşasa da, Ramiz Efendi'nin uyarısıyla hızla toparlanarak tahtın yeni sahibi II. Mahmut'u tahta çıkardı. Kendisi de bu süreçte Osmanlı İmparatorluğu'nun sadrazamı oldu. Alemdar Paşa, göreve gelir gelmez III. Selim'in katillerini yakalatıp idam ettirdi. Ne var ki, sadrazamlık makamının getirdiği nüfuz ve refah, paşanın hayat tarzını değiştirerek onu mücadeleden uzaklaştırdı. Maiyetindeki adamların sergilediği taşkınlıklar ise halkın huzursuz olmasına yol açtı.
Alemdar Mustafa Paşa'nın kariyeri boyunca üstlendiği önemli idari ve askeri görevler şunlardır:
- Hezargrad Âyanlığı (1804 yılında Hacı Ömer Ağa'nın vefatı sonrasında üstlendiği idari görev)
- Rusçuk Âyanlığı (Tirsinikli İsmail Ağa'nın vefatının ardından bölge idaresini devralarak yürüttüğü yöneticilik)
- Silistre Valiliği ve Tuna Başkomutanlığı (III. Selim tarafından askeri başarıları vesilesiyle atandığı yüksek makamlar)
- Osmanlı Sadrazamlığı (II. Mahmut'un tahta çıkmasıyla getirildiği İmparatorluğun en yüksek devlet makamı)
Alemdar Vakası ve Barutla Gelen Son
Yeniçerilerin tepkisini çekeceğini bildiği halde Alemdar Mustafa Paşa, 14 Ekim 1808'de Nizam-ı Cedid'in devamı niteliğindeki Sekban-ı Cedid ordusunu kurdu. Bu durumla birlikte yeniçeri ocaklarındaki yolsuzlukları denetleme girişimi, askeri sınıfın ona karşı tamamen düşman kesilmesine neden oldu. Nihayetinde 15-16 Kasım gecesi ayaklanan yeniçeriler Bab-ı Ali'yi kuşattı. Teslim olmayı onuruna yediremeyen Alemdar Mustafa Paşa, emrindeki az sayıda sadık askerle son ana kadar direndi. Çaresiz kaldığını hissettiği an, sığındığı barut mahzenini havaya uçurarak intihar etti. Bu infilakla birlikte kendisiyle beraber içeri sızmaya çalışan yüzlerce yeniçeri de hayatını kaybetti.
Tarihe Alemdar Vakası olarak geçen bu kanlı isyanın ardından yeniçeriler, paşanın cenazesini günlerce İstanbul sokaklarında teşhir ettikten sonra Yedikule surlarının dışındaki bir kör kuyuya attılar. Ancak onun kemikleri, yıllar sonra Yeniçeri Ocağı'nın tamamen ortadan kaldırılmasıyla oradan çıkarılarak Zeynep Sultan Camii haziresine nakledildi. Alemdar'ın ölümünün ardından II. Mahmut, tahtını güvenceye almak adına IV. Mustafa'yı ortadan kaldırdı. Yaşanan bu büyük trajediden tam 18 yıl sonra, 1826 yılında gerçekleştirilen Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı tarihten tamamen silindi.