Türk resim tarihinin en üretken ve iz bırakan şahsiyetlerinden biri olan ressam Hoca Ali Rıza, 1858 yılında İstanbul’un tarihi semti Üsküdar’da dünyaya gözlerini açtı. Saray duvarlarının dışına çıkarak doğanın canlı renklerini ve halkın günlük yaşantısını tuvaline aktaran bu öncü sanatçı, Türk resminde açık hava ressamlığının ilk temsilcisi olarak kabul edilir. Hayatı boyunca bağlı kaldığı Üsküdar'ın sessiz sokaklarını, güneşle ısınan sahillerini ve Karacaahmet’in manevi havasını kendine has fırça darbeleriyle resmederek "Üsküdarlı" unvanını kazandı. Yaklaşık beş bin eser ürettiği tahmin edilen usta ressam, suluboya ve karakalem tekniklerindeki üstün becerisiyle Türk sanat dünyasında silinmez bir iz bırakmıştır. Kendisinden sonra gelen 1914 Kuşağı ressamlarına hocalık yaparak yeni nesil Türk sanatının temellerini atan usta, 20 Mart 1930 tarihinde yine doğup büyüdüğü Üsküdar’da hayata gözlerini yummuştur.
Sanat Aşkıyla Filizlenen Askeri Eğitim Yılları
Hoca Ali Rıza, henüz yedi yaşındayken amatör bir hattat olan babası Süvari Binbaşısı Mehmet Rüştü Bey'i kaybetti. Yetim büyümesine rağmen resim tutkusundan hiçbir zaman vazgeçmedi. Üsküdar Rüştiyesi'ni bitirdikten sonra 1880 yılında Kuleli Askeri İdadisi’ne adım attı. İçindeki sanat aşkı o kadar büyüktü ki, kendisi gibi resim sevdalısı arkadaşlarıyla bir araya gelerek Askeri Mektepler Nazırı Edhem Paşa'ya dilekçe verdi. Bu cesur girişim, okulda bir resim sınıfı açılmasını sağladı. Resimhanenin ilk öğretmeni Mehmet Nuri Paşa'dan dersler alarak yeteneğini hızla geliştirdi. Genç yeteneğin okulda yaptığı başarılı çalışmalar, Sultan II. Abdülhamid’in de dikkatini çekti ve kendisi Nişan-i Mecidi ile ödüllendirildi. Tatillerde bile durmaksızın çizim yapan Rıza Bey, Süleyman Seyyid Bey ile Fransız sanatçı Mösye Gués’in bilgi ve deneyimlerinden de büyük ölçüde faydalandı. Mekteb-i Harbiye-i Şahane'de Osman Nuri Paşa'nın öğrencisi oldu. 1884 yılında teğmen rütbesiyle mezun olduktan sonra, aynı okulda hocasının yardımcılığına atandı. İtalya'nın Napoli kentinde resim eğitimi alması planlansa da o dönem orada baş gösteren kolera salgını sebebiyle bu yolculuk gerçekleşemedi. Ancak bu durum onun azmini kırmadı; oturduğu yerde bile önüne çıkan her nesneyi çizerek desen bilgisini zirveye taşıdı.
Açık Havada Bir Empresyonist ve Eğitim Gönüllüsü
Usta sanatçı, klasik saray ressamlığı kalıplarını kırarak Türk resminde yeni bir çağ başlattı. Doğaya açılan ilk Türk ressamı olarak, stüdyo dışındaki dünyayı keşfe çıktı. Üsküdar ve Karacaahmet’in ıssız köşelerini, deniz kenındaki kahvehaneleri ve parıldayan kayalıkları adeta fırçasıyla yaşattı. Hızlı çalışma tarzı ve üretkenliği sayesinde arkasında binlerce karakalem ve suluboya çalışma bıraktı. Sadece kendi sanatıyla yetinmeyen Hoca Ali Rıza, gelecek nesillerin yetişmesi için de büyük çaba sarf etti. Askeri okullardaki çizim derslerinde kullanılmak üzere otuz farklı örnek barındıran üç adet model albümü hazırladı. Bu albümler, o dönem ortaöğretim kurumlarında resim sevgisinin ve tekniğinin yaygınlaşmasında devrim niteliğinde bir rol üstlendi. Benzer şekilde sivil okullar için de yirmi dörder resim içeren özel albümler hazırlayarak İstanbul'da bastırdı. 1891 yılında Osmanlı'nın ilk başkentlerini inceleyen tarihi bir heyette yer aldı ve bu gezide gördüğü eşsiz Türk-İslam eserlerini defterlerine titizlikle nakşetti. 1895 yılında Kolağası rütbesindeyken Yıldız Porselen Fabrikası'nda porselen tasarımları yaptı. Aynı dönemde ünlü ressam Fausto Zonaro ile tanışarak sanat vizyonunu zenginleştirdi. 1897'de Değirmendere'de çalışmalar yaptı ve Türk-Yunan Savaşı'nı tasvir eden etkileyici cephe resimlerine imza attı.
Sanatçının eğitim alanındaki bazı önemli hizmetleri ve eser grupları şunlardır:
- Ortaöğretim kurumlarında resim sanatını sevdiren otuz örnekli üç adet model albümü,
- Sivil okullar için özel olarak hazırlanan ve İstanbul'da basılan yirmi dörder resimlik model serileri,
- Osmanlı'nın ilk başkentlerindeki tarihi eserleri belgeleyen kıymetli Türk-İslam sanatı çizimleri.
Öncü Rolü, Dernek Başkanlığı ve Son Yılları
Sanatçının organizasyonel ve kültürel faaliyetleri de oldukça yoğundur. 1903 yılında Mahmut Şevket Paşa’nın talebi üzerine eski Osmanlı kıyafetlerini derleyen bir albüm çalışmasına dahil oldu. Aynı sene Türk Esliha-i Atika Müzesi'nin kuruluşu için kurulan komisyonda aktif görev aldı. 1909 yılında Harbiye Matbaası’nda Baş Ressam olarak çalışmaya başladı ve bu görevini iki yıl sürdürdü. Türk sanat tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’nin 1909-1912 yılları arasında başkanlığını üstlendi. Bu dönemde Üsküdar İskele Gazinosu’nda tarihi bir resim sergisi açarak sanatını halkla buluşturdu. Ayrıca cemiyetin sesini duyurmak amacıyla Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Gazetesi’nin yayınlanmasına öncülük etti. Hayatının her anını çizimle, öğretmekle ve doğayı gözlemlemekle geçiren Hoca Ali Rıza, ardında bıraktığı muazzam mirasla bugün de Türk resminin en saygın çınarlarından biri olarak anılmaktadır.