Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı ve görkemli dönemlerinden birine tanıklık eden, hayırseverliği, edebi kişiliği ve hanedan içindeki özel konumuyla dikkat çeken Adile Sultan, 1 Haziran 1826 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Sultan II. Mahmut'un kızı ve Sultan I. Abdülmecit'in kız kardeşi olan bu asil hanımefendi, sadece bir saray mensubu değil, aynı zamanda klasik Türk edebiyatının da en özgün seslerinden biri oldu. Henüz çok küçük yaşta annesi Zernigâr Hanım'ı kaybeden ve 13 yaşında babasız kalan Adile Sultan'ın eğitimiyle bizzat ağabeyi ilgilendi. Bu himaye, onun gelecekte hem sanat dünyasında hem de toplumsal hayatta güçlü bir figür haline gelmesinin önünü açtı.
Sarayda Başlayan Sanat ve Gönül Yolculuğu
Genç yaşlardan itibaren titiz bir eğitim alan Adile Sultan, 19 yaşına geldiğinde Tophane Müşiri Mehmed Ali Paşa ile evlendirildi. 1845 yılında kıyılan nikahın ardından, ertesi yıl dillere destan olan ve bir hafta süren muhteşem bir düğün merasimi gerçekleştirildi. Bu düğün, 19. yüzyıl Osmanlı saray hayatının en görkemli ve unutulmaz toplumsal olaylarından biri olarak tarihe geçti. Çifte evliliklerinin ardından Fındıklı'da bulunan Neşetâbâd Sarayı tahsis edildi. Zaman zaman Esma Sultan'dan miras kalan yalıda, Çırağan, Kuruçeşme, Kağıthane, Validebağ ve Kandilli'deki saraylarda da yaşayan Adile Sultan, hayatın en büyük acılarını da yine bu mekanlarda tattı. Eşini ve sevgili kızı Hayriye Sultan'ı ardı ardına yitirmenin derin þczüntüsü, onun edebi dünyasını ve ruhunu derinden sarstı. Yaşadığı büyük kayıpların ardından Nakşibendi tarikatı şeyhi Ali Efendi'ye intisap eden Sultan, sarayını adeta bir ilim ve hayır yuvasına dönüştürdü.
Divan Sahibi Tek Osmanlı Sultanı
Adile Sultan'ı diğer hanedan kadınlarından ayıran en önemli özelliği, Osmanlı saray tarihinde kendi adına Divan tertip etmiş yegane kadın şair olmasıdır. Edebi kimliğinde Yunus Emre, Fuzuli ve Şeyh Galip gibi tasavvuf ve klasik şiirin devlerinin izlerini taşıdı. Şiirlerinde hem aruz hem de hece ölçüsünü ustalıkla kullanarak duygu dünyasını mısralara aktardı. Eserlerinin büyük kısmı dini ve tasavvufi bir derinliğe sahipti. Münacatlar, naatlar ve mersiyelerin yanı sıra aile fertlerine yazdığı samimi şiirler divanında geniş yer buldu. Hayatındaki derin acıların izini taşıyan bu eserler, 1996 yılında "Adile Sultan Divanı" adıyla yayımlanarak edebiyat dünyasına kazandırıldı. Sanatının yanı sıra musikiyle de ilgilenen Sultan, hicaz hümayun makamındaki ünlü bestesiyle günümüzde de adından söz ettirmektedir. Ayrıca büyük atası Kanuni Sultan Süleyman'ın şiirlerini "Divan-ı Muhibbi" başlığı altında toplayıp bastırarak önemli bir yayıncılık faaliyetine de imza attı.
Tarihe Kazınan Hayır Eserleri ve Mirası
Hayatının son dönemini tamamen insani yardımlara ve eğitime adayan Adile Sultan, ardında sayısız kalıcı eser bıraktı. Kurduğu vakıflar aracılığıyla İstanbul'un dört bir yanına çeşmeler, mektepler ve sosyal tesisler inşa ettirdi. Kızının tüberkülozdan vefat etmesinin ardından onun anısını yaşatmak için Validebağ Sanatoryumu'nu kurdu. Kandilli'deki ünlü sarayını ise kız okulu yapılması şartıyla vefatından önce devlete bağışladı. İstanbul'un imarına ve halkın su ihtiyacının karşılanmasına katkıda bulunan başlıca eserleri şunlardır:
- Galata Mevlevihanesi Şadırvanı ve Kitabesi
- Validebağ Sanatoryumu
- Arap Camii ve Galata Arap Camii Mektebi
- Adile Sultan Sıbyan Mektebi
- Anadoluhisarı Mektebi ve Dudullu Çeşmesi
- Laleli Adile Sultan Çeşmesi
Hayırseverliğiyle gönüllerde taht kuran şair sultan, 12 Şubat 1899 tarihinde Fındıklı'daki sarayında 73 yaşında hayata gözlerini yumdu. Osmanlı hanedanının bu müstesna kadını, hem zarif şiirleri hem de toplum yararına adadığı asil ömrüyle tarihimizin en parlak şahsiyetlerinden biri olarak anılmaya devam etmektedir.