Abdülhak Adnan Adıvar, 6 Ekim 1882'de Gelibolu'da dünyaya geldi. Cumhuriyet tarihinin ilk bilim tarihçisi olarak anılan Adıvar, aynı zamanda Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk Sağlık Bakanı unvanını taşır. Hekim, akademisyen, siyasetçi ve yazar kimliklerini tek bir yaşamda bir araya getiren Adıvar, 1 Temmuz 1955'te İstanbul'da 73 yaşında hayatını kaybetti.
Eğitim Yılları ve Tıp Kariyeri
Kadı Ahmet Bahaî Efendi'nin oğlu olan küçük Adnan, babasının İstanbul'a atanmasıyla birlikte Göztepe'de büyüdü. Aile çevresinde hâkim olan ilim ortamı sayesinde Türkçe, Arapça ve Farsça eğitimini erken yaşta tamamladı. Babasının genç yaşta ölümünün ardından maddî güçlükler nedeniyle çeşitli okullarda öğrenimini sürdürdü; lise eğitimini Dersaadet Mektebi İdâdîsi'nde bitirdi.
1889'da başladığı Mekteb-i Tıbbiye'nin ikinci sınıfının ardından, 1902'de hem daha iyi bir tıp eğitimi almak hem de özgür bir ortamda bulunmak amacıyla Almanya'ya gitti. Berlin Charité Hastanesi'nde Prof. Friedrich Krauss'un yanında çalıştı. İstanbul'a döndüğünde ise İttihat ve Terakki Cemiyeti ile bağlantısı gerekçesiyle tutuklandı; serbest kaldıktan sonra tıp eğitimini sürdürüp 1 Eylül 1905'te doktor unvanı aldı.
Mezuniyetin ardından Paris, Zürih ve Berlin'de ihtisasını derinleştirdi. 1910'da Tıbbiye Mektebi'nde İç Hastalıkları Kliniği şefi olarak göreve başladı; aynı yıl Tıp Fakültesi İdare Müdürlüğü'ne getirildi. 1911'de Hilâl-i Ahmer Cemiyeti bünyesinde Trablusgarp Savaşı'na katıldı. I. Dünya Savaşı boyunca Sıhhiye Umum Müdürü sıfatıyla ve tabip binbaşı rütbesiyle cephede yer aldı.
Millî Mücadele ve Siyaset
29 Nisan 1917'de yazar Halide Edip Adıvar ile evlendi. Bu beraberlik, 1955'teki ölümüne değin sürdü; çiftin çocukları olmadı. Mondros Mütarekesi'nin ardından İstanbul'da kurulan ilk gizli direniş örgütü Karakol Cemiyeti'nin kurucuları arasına katıldı; Millî Türk Fırkası'nın da kuruluşunda yer aldı.
İngiliz kuvvetlerinin 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal etmesinden günler önce, 19 Mart 1920'de eşiyle birlikte şehri at sırtında terk etti. 2 Nisan 1920'de Ankara'ya ulaşan Adıvar, 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışında hazır bulundu. Kurulan ilk hükümetin Sıhhiye ve İçtimaî Muavenet Vekili oldu; 2 Mart 1921'de ise Meclis İkinci Başkanlığı'na seçildi. Savaş yıllarında Çocuk Esirgeme Kurumu'nun kuruluşuna da öncülük etti.
Kurtuluş Savaşı'nın zaferle tamamlanmasının ardından CHF ile yolları ayrılan Adıvar, 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'na geçti. Partinin 1925'te kapatılması ve bazı yol arkadaşlarının idam edilmesinin ardından Türkiye'yi terk etti; kendi ifadesiyle 1939 yılına kadar Avrupa'da sürgün hayatı yaşadı. 17 Haziran 1926'da gıyabî yargılamayla İstiklâl Mahkemesi'nde beraat etti.
Bilim Tarihi Çalışmaları ve Son Yıllar
Londra'da geçirdiği yıllarda British Museum kütüphanesinde yoğun araştırmalar yürüttü; Encyclopedia Britannica'nın Türkiye maddesinin Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi bölümlerini kaleme aldı. 1929'dan itibaren Paris'te yerleşen Adıvar, École des Langues Orientales'de sekiz yıl boyunca Türkçe dersleri verdi. Sürgün yıllarında yazdığı Les Sciences Chez les Turcs Ottomans (Osmanlı Türklerinde İlim) 1939'da yayımlandı; bu eser, Türk bilim tarihi alanındaki ilk kapsamlı akademik çalışmalardan biri sayılmaktadır.
5 Mart 1939'da eşiyle birlikte yurda dönen Adıvar, Maarif Vekâleti'nin çağrısıyla İslam Ansiklopedisi Yayın Kurulu Başkanlığı görevini üstlendi. Ali Kuşçu, Farabi, Harezmi, İbn Haldun gibi bilim insanlarına ilişkin ansiklopedi maddelerini hazırladı. 1944'te Tarih Boyunca İlim ve Din adlı eserini yayımladı; Akşam, Cumhuriyet ve Vatan gazetelerinde makaleler kaleme aldı. Bu makaleler ilerleyen yıllarda üç ayrı kitapta bir araya getirildi:
- Bilgi Cumhuriyeti Haberleri (1945)
- Dur, Düşün (1950)
- Hakikat Peşinde Emeklemeler (1954)
1946'daki çok partili seçimlerde bağımsız İstanbul milletvekili seçilen Adıvar, 1947'de Doğu Araştırmaları Derneği'nin başkanlığına getirildi; 1950'de siyasi hayatından çekilerek bilimsel çalışmalarına yoğunlaştı. Bilim tarihi araştırmalarına elli yaşına yaklaşırken başlamış, bu alandaki üretkenliğini yaşamının son gününe kadar sürdürmüştür. Mezarı, eşi Halide Edip Adıvar ile birlikte İstanbul'daki Merkez Efendi Mezarlığı'ndadır.