Osmanlı İmparatorluğu'nun kültür ve sanat dünyasına damga vuran en önemli dehâlardan biri olan Buhurizade Mustafa Itri, 1640 yılında İstanbul'un Mevlânakapı semtindeki Yayla bölgesinde dünyaya geldi. Klasik Türk mûsikisini zirveye taşıyan dâhi bestekâr, aynı zamanda şair, hânende ve hattat olarak çok yönlü bir şahsiyetti. Hayatı boyunca üretmiş olduğu, tasavvufi ve dünyevi ögeleri harmanlayan ölümsüz eserleriyle Türk müzik tarihine adını altın harflerle yazdırdı. İstanbul'da 71 yıllık ömrünü tamamlayarak 1711 senesinde vefat eden Itrî Efendi, şiirlerinde tercih ettiği özgün mahlası ve soyundan gelen lakabı Buhûrîzâde ile kuşaklar boyu yaşatıldı.
Saray Himayesinde Bir Sanat Yolculuğu
Buhurizade Mustafa Itri, yaşamı boyunca dönemin seçkin devlet adamları ve padişahları tarafından takdir görülüp desteklenmiştir. Kendisine sağlanan bu güçlü himayenin mimarları arasında özellikle IV. Mehmet ve dönemin Kırım Hanı I. Selim Giray ön plana çıkmaktadır. Ünlü hanendeliğiyle bilinen sanatçı, IV. Mehmet devrinde sarayda mûsiki hocalığı görevini üstlenmiş ve yönettiği küme fasıllarında hânende olarak bizzat yer almıştır. Hükümdarın Itrî'yi sık sık huzuruna davet ederek yeni bestelerini kendi sesinden dinlemekten büyük keyif aldığı tarihi kayıtlarda açıkça görülmektedir.
Padişahın yanı sıra Kırım Hanı I. Selim Giray'ın Çatalca'daki çiftliğinde tertip edilen mûsiki meclislerinde de baştacı edilen bestekâr, devlet kademesindeki nüfuzu sayesinde esirciler kethüdalığı görevine getirilmiştir. Kendi talebiyle yöneldiği bu özel vazife, sıradan bir idari görevden ziyade müzikal bir amaç taşıyordu. Itrî Efendi, esirler arasında bulunan güzel sesli ve kabiliyetli gençleri keşfedip yetiştirmeyi, aynı zamanda farksız coğrafyalardan gelen bu dış müzik kültürleri hakkında derinlemesine bilgi edinmeyi hedeflemiştir. Şeyhî, Sâlim ve Safâyî gibi tezkire yazarlarına göre sanatçı, bu görevini sürdürürken veya bu vazifeden ayrılmasının hemen ardından yaşama veda etmiştir.
Mevlevilik, Edebi Yön ve Hattatlık
Dönemin güvenilir kaynakları, ünlü bestecinin yaşamının Mevlevî kültürüyle derinden şekillendiğini işaret eder. Yenikapı Mevlevîhânesi'ne sıkça devam ettiği bilinen Mustafa Itri Efendi, buradaki manevi atmosferden ilham alarak mevlevi olmuş ve dervişlerden ney üflemeyi öğrenmiştir. Sanatçının mûsiki alanındaki hocaları kesin olarak belgelenememiş olsa da Hâfız Post, Kasımpaşalı Koca Osman, Derviş Ömer ve Küçük İmam Mehmed Efendi gibi büyük üstatların birikimlerinden istifade ettiği düşünülmektedir. Bazı tarihi görüşlere göre ise asıl hocası Vakıf Halhalî adıyla tanınan Nasrullah Efendi'dir.
Itrî'nin sanatsal gücü sadece müzikle sınırlı kalmamış, edebiyat ve hat sanatında da kendini göstermiştir. Şiir sanatında da adından söz ettirmiştir. Edebi yönü oldukça güçlüdür. Sade ve berrak bir üslupla yazdığı manzumeleri bunu kanıtlar. Dönemin büyük şairi Nabî'nin etkisinde yazılan na't, gazel, muamma, nazıre ve hatta hece vezniyle kaleme alınmış türküleri edebi mecmuada karşımıza çıkar. Ayrıca, ta'lik yazı türünde de maharet sahibi olan sanatçı, bu sahada eğitimini Siyâhî Ahmed Efendi'den almıştır. Hâfiz Post Mecmuası'na kendi ta'lik hattıyla özel eklemeler yaptığı bilinmektedir.
Tüm bunlardan başka, İstanbul surlarının dışındaki hanesinde yaşayan bestekârın, botanik ve bahçe işlerine büyük ilgi duyduğu aktarılır. Çiçeklere ve meyve yetiştirmeye olan tutkusundan ötürü kendisine kokulu ve güzel kokulu bitkileri çağrıştıran Itrî mahlası layık görülmüştür. Hatta Türk bahçeciliğinde ünlü olan Mustabey armudu'nu da bizzat kendisinin yetiştirdiği kabul edilir.
Ölümsüz Eserleri ve Kültür Mirası
Mustafa Itri Efendi ardında çok sayıda eser bıraktı. Günümüze ulaşan 42 bestesi mevcuttur. Bu eserlerin sadece dördü enstrümantal formdadır. Geriye kalan 38 beste ise sözlü eserlerden oluşur. Sözlü eserlerinin 10 tanesi dinsel ve tasavvufi nitelik taşımakta, diğerleri ise dünyevi mûsiki kalıplarında icra edilmektedir. Sanatçının bestelerinde Fuzuli, Şehrî, Nev'î, Nef'î, Nabî ve arkadaşı Nazîm gibi seçkin şairlerin eserlerini sıklıkla tercih ettiği görülmektedir.
Müzik dünyasına kazandırdığı ve dünya genelinde geniş kitlelerce tanınan en bilindik tasavvufi eserleri şunlardır:
- Kurban Bayramı Tekbiri (Tüm İslam coğrafyasında yükselen muazzam bir melodi)
- Salât-ı Ümmiye (Manevi meclislerin vazgeçilmez kutsal ilahisi)
- Na't-ı Mevlânâ ve Segâh Âyin (Mevlevî dergâhlarının başyapıtları)
Dünyevi alanda ise bestelediği, güftesi Farsça olan ve Hâfız-ı Şîrâzî'ye ait Nevâ Kâr, klasik Türk müziğinin en değerli şaheseri olarak nitelendirilir. Nef'î'nin dizelerinden hayat bulan Tûti-i mûcize-gûyem ne desem lâf değil başlıklı Segâh Yürük Semâi de geniş kitleler tarafından beğeniyle dinlenen bir diğer eseri olmuştur. Diğer önemli dünyevi besteleri arasında Bestenigâr Birinci Beste, Rehavî İkinci Beste, Hisar İkinci Beste, Pençgâh İkinci Beste, Hisar Ağırsemai, Rehavî Ağırsemai ve Irak Ağırsemai yer almaktadır.
Buhurizade Mustafa Itri'nin kültür tarihimizdeki değeri, yıllar sonra da çeşitli biçimlerde taçlandırılmıştır. Ünlü şair Yahya Kemal Beyatlı, kaleme aldığı özel şiiriyle sanatçının Türk ruhundaki yerini ebedileştirmiştir. Ayrıca UNESCO, 2012 senesini Itrî yılı ilan ederek bu dâhinin ününü küresel boyuta taşımıştır. Günlük yaşamda da kendine yer bulan Itrî'nin portresi, 1 Ocak 2009 tarihinden bu yana 100 TL'lik banknotların arka yüzünde ülkemizin kültür elçisi olarak yer almaya devam etmektedir.