Bezmialem Valide Sultan, 1807 yılında Gürcistan’da dünyaya gelmiş; küçük yaşta saraya câriye olarak getirilen bir Gürcü kizıdır. Adının anlamı “Dünya meclisinin süslü” ya da “Dünya meclisi” olarak çevrilir. Osmanlı Padişahı II. Mahmut’un ikinci eşi ve I. Abdülmecit’in annesi sıfatıyla Osmanlı tarihinin en etkili valide sultanları arasında yer almıştır. 1839–1853 yılları arasında tam on dört yıl süren Valide Sultanlığı döneminde devlet yönetiminde belirleyici bir rol üslenmiş, aynı zamanda tarihte iz bırakan sayısız hayır eseri yaptırmıştır.
Saraya Giriş ve Padişahla Evlilik
Saraya genç yaşta gelen Bezmialem, burada yetkin bir eğitimden geçti. 1822 yılında Sultan II. Mahmut ile evlenen Bezmialem, 25 Nisan 1823’da şehzade Abdülmecit’i dünyaya getirerek “ikinci kadın” unvanını kazandı. Sultan II. Mahmut’un 1 Temmuz 1839’da veremden vefatının ardından on altı yaşındaki genç şehzade I. Abdülmecit tahta çıktı; o aşamada otuz iki yaşındaki Bezmialem ise Valide Sultan ve Mehd-i Ulya-yı Saltanat unvanlarını edindi. Torunları arasında II. Abdülhamit, V. Murat ve VI. Mehmet Vahdettin gibi Osmanlı padişahları da bulunmaktadır.
Devlet Yönetimindeki Etkisi ve Siyasi Rolü
Oğlunun genç yaşta ve deneyimsiz olarak tahta geçmesi, Bezmialem Valide Sultan’ı devlet işlerinin merkezine taşıdı. Padişah’ın yurt içi seyahatleri sırasında sarayı ve hükümeti doğrudan yönetti; gerektiğinde devlet erkânına emirler verdi, resmî kabuller ve ziyafetler düzenledi. Bununla birlikte, sahip olduğu gücü hiçbir zaman kişisel çıkarı için kullanmadı. Tanzimat Fermanı’nın ilanında da etkin bir rol üstlendi; Koca Mustafa Reşit Paşa’ya güvenilmesini bizzat oğluna tavsiye etti. 3 Kasım 1839’da Gülhane Hatt-ı Hümayunu ilan edildiğinde, arkaplandam bu annenin yönlendirmesi vardı. I. Abdülmecit, bakan atamalarında da annesine danışmayı alışkanlık hâline getirmişti.
Hayırseverlik Anlayışı ve Mimari Mirası
Bezmialem Valide Sultan, devletten aldığı maaş ve gelirlerin büyük bölümünü yoksullara ve kimsesizlere harcadı. Bizzat mahalle mahalle dolaşarak muhtaçlara yardım etti, yetim kızları evlendirdi, borçluları hapisten kurtardı. Tekke ve dergâhlara yaptığı bağışlar da dikkat çekici boyuttaydı. Yıllar içinde pek çok önemli yapının inşasına öncülük etti:
- Bezm-î-Âlem Valide Sultan Vakıf Gureba Hastanesi (1843) — günümüzde Cerrahpaşa Tıp Fakültesi kökenli sağlık kurumlarının öncsü
- Haliç üzerindeki ilk ahşap Galata Köprüsü (1845)
- Mekteb-i Maarif ve Valide Mektebi (1850) — bugünkü Cağaloğlu Anadolu Lisesi binası
- Dolmabahçe Camii (inşaatına 1853’te başlattırdı; 1855’te oğlu tarafından tamamlandı)
- Beşiktıaş, Kasımpaşa, Topkapı, Yıldız Sarayı ve Tarabya’da çeşme ve sebiller
- Kerbela ve Medine’de inşa ettirdiği sebiller
2 Mayıs 1853’te Dolmabahçe Sarayı’nda ağır bir hastalığın ardından hayata gözlerini yuman Bezmialem Valide Sultan, II. Mahmut Türbesi’ne defnedildi. Ölümünde inşaatı sürmekte olan Dolmabahçe Camii’ni oğlu I. Abdülmecit, annesinin anısına adandırarak 1855’te tamamlattırdı. Cami zamanla Dolmabahçe Sarayı’na yakınlığı nedeniyle Dolmabahçe Camii adıyla anılmaya başladı; ancak resmî adı onu yapan kadının adını taşır: Bezmialem Valide Sultan Camii.