Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden birinde sadrazamlık makamına yükselen Koca Yusuf Paşa, 1730 yılında Gürcistan sınırları içinde dünyaya geldi. Kölelikten devletin en yüksek zirvesine uzanan sıra dışı hayat hikayesiyle dikkat çeken bu önemli devlet adamı, I. Abdülhamit ve III. Selim saltanatlarında sadrazamlık yaparak Osmanlı siyasetinde derin izler bıraktı. Savaş meydanlarında sergilediği askeri dehasının yanı sıra barş müzakerelerinde üstlendiği diplomatik rollerle de tanınan Paşa, 1800 yılının Haziran ayında görev yaptığı Cidde'de hayata gözlerini yumdu.
Esaretten Saray Çevresine Uzanan Yolculuk
Gürcistan topraklarında 1730 yılında dünyaya gelen Yusuf, henüz genç bir yaştayken 1748 senesinde liman reisi Hasan Kaptan tarafından satın alınarak Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olan İstanbul'a getirildi. Efendisi tarafından denizcilik alanında eğitildi. Yusuf, bir süre sonra azad edilerek deniz ticaretine atıldı. Kendi çabalarıyla edindiği ticari sermaye sayesinde Mısır ve İstanbul limanları arasında mekik dokuyarak büyük başarılar elde etmiş ve ileride hamisi olacak Cezayirli Hasan Paşa ile 1764 yılında tanışana dek bu ticaret faaliyetlerini kesintisiz yürütmüştür. Eski efendisinin yanından vefatına dek ayrılmadı. Daha sonra Kasımpaşa Zincirlikuyu'da bir kahvehane açarak kış aylarında burada çalıştı. Yaz mevsimlerinde ise donanmaya katılarak kazandığı parayı ticarette değerlendirdi.
Onun kaderini değiştiren olay, 1764 yılında Cezayirli Hasan Paşa ile tanışması oldu. Bu dostluk ona devlet kapılarını açtı. Cezayirli Hasan Paşa 1770 yılında Kaptan-ı Derya olunca Yusuf Paşa'yı hazinedarlık görevine getirdi. Ardından kapıcıbaşılık rütbesi alan Yusuf, kapı kethüdası oldu ve hazine vekili Osman Ağa'nın çevresine katıldı. Cezayirli Hasan Paşa'nın güçlü desteği sayesinde 16 Ağustos 1785'te vezir rütbesi alarak Mora Valisi atandı.
Sadaret Dönemleri ve Savaş Meydanlarındaki Mücadele
Devlet tecrübesi olmamasına rağmen 24 Ocak 1786'da padişah I. Abdülhamit tarafından doğrudan sadrazamlığa getirildi. Bu ani yükseliş, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Makbul İbrahim Paşa'nın has odabaşılıktan sadarete getirilmesine benzetilmiştir. Sadrazam sıfatıyla 24 Şubat 1786'da İstanbul'a gelen Yusuf Paşa, kendisini yetiştiren hamisi Cezayirli Hasan Paşa'yı ziyaret etti. Aile bağlarını güçlendirmek amacıyla oğulları Mahmud ve Mehmed Nazif efendileri önemli medreselerde müderrisliğe yerleştirdi. Oğlu Mahmud'un, padişahın torunu Atıyyetullah Hanım ile evlenmesiyle sarayla akrabalık bağı kurdu.
Sadrazamlık görevi sırasında patlak veren 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı'nda ordunun başında Serdar-ı Ekrem sıfatıyla sefere çıktı. Avusturya kuvvetlerine karşı Sebeş Muharebesi'ni kazanarak parlak bir askeri zafer elde etti. Ancak padişah I. Abdülhamit'in 1789'da ölmesi ve III. Selim'in tahta geçmesi üzerine görevinden alındı.
Padişah III. Selim, devlet idaresindeki tecrübesinden faydalanmak üzere Koca Yusuf Paşa'yı 12 Şubat 1791'de tekrar sadrazam yaptı. Rusya karşısında alınan Kalas mağlubiyetinin ardından barş görüşmelerini yönetti. Çetin geçen müzakerelerin ardından 10 Ocak 1792'de Rusya ile tarihi Yaş Barış Antlaşması'nı imzaladı.
Son Yılları, Eserleri ve Mirası
Anlaşmanın ardından 3 Mayıs 1792'de görevinden azledildi. Yardımcı bölgeler olan Trabzon valiliği ve Anapa muhafızlığı gibi karışık ve sorunlu bölgelerde görev yaptı. Buradaki karışıklıklar onu bunaltmıştı. Halefi Melek Mehmed Paşa'nın yardımıyla 3 Ocak 1793'te Cidde Valisi ve Medine Muhafızı olarak Hicaz'a gönderildi. Suudi Arabistan'daki bu görevini sürdürüken, 1800 yılının Haziran ayında yetmiş yaşında vefat etti.
Koca Yusuf Paşa, askeri ve siyasi başarılarının yanı sıra İstanbul'a önemli mimari miraslar bıraktı. İstanbul'un Kabataş semtinde inşa ettirdiği tarihi sebil çeşmesiyle hayır işlerine de katkıda bulunan devlet adamı, aynı zamanda Boğaz'ın en seçkin yapılarından olan ve günümüzde Sadullah Paşa Yalısı olarak bilinen yalıyı satın alarak tarihe adını yazdırdı. Çengelköy sahilindeki bu muhteşem yalının mülkiyet geçmişi şu şekildedir:
- Sultan I. Abdülhamit tarafından hediye edilen Darüssade Ağası Mehmet Ağa
- Mülkü satın alan Sadrazam Koca Yusuf Paşa
- Kaptanıderya Seydi Ali Paşa, Bağdat Valisi Hamdi Paşa ve Esat Muhlis Paşa
- 1861 yılında satın alarak mülke kendi adını veren Sadullah Paşa