Archimedes Kimdir?

Tarihin en parlak zekalarından biri olan antik dönem Yunan bilgini Archimedes, milattan önce 287 civarında İskenderiye'de doğdu. Köklü bir aileye mensuptu. İyi bir aile ortamında dünyaya gözlerini açan Archimedes, astronom babası sayesinde sarayın ve hükümdarın en çok itibar ettiği ayrıcalıklı çevrelerde yetişme imkanı bulmuş ve hayatının en verimli gençlik yıllarını da yine burada sürdürmüştür. Geometri, hidrostatik ve mekanik alanlarında geliştirdiği eşsiz ilkelerle bilim dünyasına muazzam katkılar sağladı.

İskenderiye'den Sirakuza'ya Uzanan Bilim Yolculuğu

Gençlik yıllarında bölgenin sulama ihtiyacına yönelik geliştirdiği burgu, dâhinin insanlığa sunduğu sayısız mekanik araçtan yalnızca biridir. Ünlü bilginin mühendislik alanındaki dehası, sadece sivil halkın sulama ihtiyacını çözmekle kalmamış, aynı zamanda vatanını işgal etmeye gelen Romalı askerleri de tasarladığı savunma silahlarıyla bozguna uğratmıştır. Efsanelere göre kıyıya yaklaşan düşman savaş gemileri, devasa kıvrık demirler ve kancalar vasıtasıyla havaya kaldırıldıktan sonra büyük bir süratle denize fırlatılarak batırılıyordu. Diğer gemiler ise dev iplerle karaya çekilip kıyıdaki kayalıklara çarptırılarak paramparça ediliyordu. Bu üstün askeri teknolojiler düşmanı çaresiz bırakmıştır.

Hamamda Gelen Tarihî Keşif: "Eureka!"

Antik çağın bu büyük zekasını asıl dünya çapında şöhrete kavuşturan olay, Sirakuza Kralı Hiero'nun yeni saray kuyumcusuna sipariş ettiği görkemli altın tacın saflığınıdan şüphe etmesiyle patlak vermiştir. Kral bu konuda Archimedes'ten yardım talep etti. Ünlü bilgin, tacın saf altın olup olmadığını anlamak için gece gündüz düşünmeye başladı. Zihni tamamen bu bilimsel problemle meşgul durumda olduğundan, nereye gitse aklında hep bu zorlu soru vardı.

İşte tam da bu yoğun düşünce sürecinde sıradan bir günde banyo yapmak üzere halk hamamına gitti. Musluktan akan suyla mermer küvet yavaş yavaş dolarken, o da yıkanmak için hazırlıklarını tamamladı. Aklı hala altın meselesindeyken dalgın adımlarla banyonun içine süzüldü. Yıkanırken bir yandan da suya girip çıktıkça su seviyesindeki değişimleri çocuksu bir merakla izliyordu. Tam o sırada her şeyi değiştiren aydınlanma anı gerçekleşti. Banyodan heyecanla fırlayan dahi bilgin, çıplak halde sokaklara fırlayarak avazı çıktığı kadar 'Eureka, Eureka!' diye haykırdı.

Koşarak evine giden matematikçi, vakit kaybetmeden deneylerine başladı. Sıvı içine bırakılan bir cismin, kendi ağırlığına denk gelen miktarda sıvı taşırdığını çeşitli deneylerle ispat etmeyi başardı. Bu muhteşem buluş, hem hidrostatik biliminin en temel yasasını oluşturdu hem de kralın tacındaki sırrı çözmesini sağladı.

Sirakuza Kuşatması ve Bilim Aşkıyla Gelen Trajik Son

Büyük bilginin hayatı, ne yazık ki en çok bağlı olduğu şey olan bilim aşkı yüzünden son bulmuştur. Milattan önce 212 yılında, üç yıl boyunca deniz kıyısında gemileri batırılan Romalı general Marcellus, en sonunda çetin savunmasıyla bilinen Sirakuza kentini tamamen kuşatarak ele geçirmeyi başarmıştır. Şehir Romalıların eline geçtiği esnada, dahi matematikçi evinde yeni bir geometrik problemi çözmekle uğraşıyordu. General Marcellus, zekasına üç yıl boyunca boyun eğdiği bu büyük bilgine derin bir saygı duyuyordu. Onunla şahsen tanışmak amacıyla bir askerini göndererek onu huzuruna davet etti. Ancak bilim insanı, önündeki problemi çözmeden bu daveti kabul edemeyeceğini söyledi. Asker, komutanına yapılan bu saygısızlığa öfkelenerek bilgini oracıkta kılıçla öldürdü. Emirlerinin böyle yanlış sonuçlar doğurduğunu öğrenen Marcellus derinden sarsıldı. Kederli aileye cömertçe bağışta bulunup bilgine son derece onur verici bir cenaze töreni düzenletti.

Archimedes, en kıymetli buluşu olarak kabul ettiği küre ile silindir arasındaki geometrik ilişkiyi mezar taşına kazıtmak istemişti. Bu vasiyeti doğrultusunda mezar taşına bir silindirin içine çizilmiş küre resmi yerleştirildi. Savaşlar ve yıkımlar nedeniyle uzun süre kayıp kalan bu mezarı, ölümünden tam 130 yıl sonra ünlü Romalı hatip Cicero buldu. Bugün elimizdeki kaynaklar ve sonraki dönem bilginlerinin aktardığı yazılar, onun aslında günümüze ulaşandan çok daha fazla eser yazdığını göstermektedir. Bu eserlerin önemli bir kısmı zaman içinde kaybolmuş olsa da günümüze ulaşanlar geometri, kaldıraçlar, optik, astronomi ve ışık konularında eşsiz bilgiler içermektedir.

Archimedes'in Başlıca Eserleri

Antik dünyadan günümüze miras kalan ve bilim tarihini şekillendiren başlıca eserleri şunlardır:

• Silindir ve Küre Üzerine
• Çemberin Ölçülmesi
• Koniler ve Yarım Silindirler Üzerine
• Helezonlar Üzerine
• Düzlemlerin Dengesi ve Çekim Merkezleri Üzerine
• Parabol Karesi Alınması
• Yüzen Cisimlerin Üzerine
• Kum Hesapları
• Metot
• Düzlem Geometri Önermeleri