Orta Çağ Doğu dünyasının en parlak dimağlarından biri olan Gıyaseddin Ebu'l Feth Bin İbrahim El Hayyam, yani tüm dünyanın tanıdığı adıyla Ömer Hayyam, 18 Mayıs 1048 tarihinde İran'ın Nişabur kentinde dünyaya gözlerini açtı. Babasının mesleği olan çadırcılıktan mülhem soyadını taşıyan bu eşsiz dehâ, Selçuklular döneminde yaşayarak astronomiden cebire, felsefeden şiire uzanan geniş bir yelpazede insanlık tarihine silinmez izler bıraktı. Yaşadığı devirde rasyonel ilimlerdeki olağanüstü yeteneğiyle ünlenen Ömer Hayyam, İbn-i Sina'dan sonra Doğu coğrafyasının yetiştirdiği en büyük bilgin unvanını fazlasıyla hak etmiştir. Kendi döneminde “Horasan'ın yıldızı, İran ve Irak'ın dâhisi, feylesofların prensi” olarak anılmıştır.
Saray Entrikalarından Uzak Bir Bilim Yolculuğu
Ömer Hayyam, bilimin ve düşüncenin peşinde Horasan coğrafyasının yollarını aştı. Belh, Buhara, Merv ve Bağdat gibi dönemin en önemli bilim merkezlerini gezerek entelektüel birikimini zenginleştirdi. Bu seyahatleri sırasında Karahanlı Şemsülmülk ve Selçuklu Sultanı Melikşah gibi dönemin hükümdarlarından büyük hürmet ve yakınlık gördü. Sarayların seçkin meclislerinde sık sık ağırlandı. Reşidüddin'in meşhur “Cami-üt-Tevarih” adlı yapıtında geçen kayıtlara göre, Selçuklu Veziri Nizamülmülk ve Haşaşilerin lideri Hasan Sabbah ile okul sıralarından başlayan sıkı bir dostluğa sahipti. Vezir Nizamülmülk, dostunun derin bilgisine güvenerek devlet yönetiminde kendisine destek olmasını teklif etti. Ne var ki Hayyam, politikanın ve saray entrikalarının yıpratıcı dünyasından ömrünün sonuna kadar uzak kalmayı seçerek bu görevi reddetti. Özgürce çalışabileceği alanlara yönelerek, fıkıh, ilahiyat, edebiyat, tarih, fizik ve astronomi alanlarında derin tartışmalara girdi ve talebeler yetiştirdi.
Zamanın Ötesinde Bir Matematikçi ve Astronom
Bilimsel dehası yaşadığı çağın sınırlarını aşan Hayyam, matematik dünyasında çığır açtı. Denklemler üzerine yaptığı kapsamlı araştırmaların yanı sıra binom açılımını ve bu açılımdaki katsayıları bulan ilk bilim insanıydı. En büyük başyapıtı sayılan Cebir Risalesi, onun matematiksel gücünü ortaya koyan en değerli vesikadır. Hayyam, sadece teorik matematikle yetinmeyip pratik uygulamalara da imza attı. Güneş yılı esasına dayanarak hazırladığı ve 21 Mart 1079'da tamamladığı Celali Takvimi için muazzam bir mesai harcadı. Bu takvimin hassasiyeti dudak ısırtacak cinstendir. Celali Takvimi 5000 yılda yalnızca bir gün hata verirken, günümüzde kullandığımız Gregoryen takvimi 3330 yılda bir gün hata payına sahiptir. Hayyam, fizik ve tıp gibi rasyonel ilimlerin yanı sıra müzik ve metafizikle de meşgul olmuştur. İbn-i Sina'nın Temcid (Yücelme) adı eserini yorumlayıp tercüme etmiş, cisimlerdeki altın ve gümüş oranının belirlenmesi yöntemleri üzerine özgün çalışmalar yapmıştır.
Akıl ve Aşkın Sesi: Rubailerin Efendisi
Ömer Hayyam'ın edebiyat tarihindeki asıl ölümsüzlüğü, doğu şiirinde çığır açan ve kendisini rubai türünün kurucusu yapan dörtlükleridir. Sayısı iki yüz civarında tahmin edilen bu rubailer, yüzıllardır dilden dile dolaşarak dünya edebiyatına damgasını vurmuştur. Hayyam, şiirlerinde son derece akıcı, anlaşılır ve berrak bir üslup benimseyerek gerçekçi bir bakış açısı sundu. Onun felsefesine göre hayattaki en doğru rehber akıl ve sağduyudur; insan gerçeklere ancak aklın rehberliğinde ulaşabilir. Dörtlüklerinde yaşadığı dönemin toplumsal haksızlıklarını, madrabazlıklarını ve baş gösteren saçmalıkları iğneleyici, alaycı ve son derece zarif bir dille eleştirdi. Aşk, şarap, dünya nimeti, yaşama sevinci ve insan ömrünün faniliği gibi evrensel temaları işleyen büyük şair, insan varoluşunu derin felsefi süzgeçlerden geçirdi. Kendisinden sonra gelen pek çok şairi derinden etkileyen Hayyam adına Batı'da birçok dernek kurulmuş, rubaileri tüm batı dillerine çevrilmiştir. Ömer Hayyam'ın yaşam yolculuğu, 4 Aralık 1131 yılında, 83 yaşındayken doğduğu yer olan Nişabur'da son buldu.
Bilinen Yapıtları
Her ne kadar yaşarken birçok özgün keşif ve kuramı kaleme almayıp adını tescillememiş olsa da, tarih kayıtlarında kendisinden 18 adet önemli eser kalmıştır. Ömer Hayyam'ın dehasını yansıtan bu meşhur eserler şunlardır:
- Ziyc-i Melikşahi: Astronomi ve takvime dair, Melikşah'a ithaf edilmiştir.
- Risaletün fi Berahin İl Cebr ve Mukabele: Cebir ve denklemlere dair yazılmış temel eserdir.
- Kitabün fi'l Burhan ül Sıhhat-ı Turuk ül Hind: Geometri alanındadır.
- Müşkilat'ül Hisab: Aritmetiğe dair çalışmasıdır.
- İlm-i Külliyat: Genel prensipleri barındıran yapıttır.
- Newruzname: Takvim ve yılbaşı tespitine dairdir.
- Risaletün fil İhtiyal li Marifet: Altın ve gümüşten yapılmış bir cisimdeki metal oranlarının tespitine dairdir.
- Risaletün fi Şerhi ma Eşkele min Musaderat: Öklid'in bir probleminin çözüm metodunu sunar.
- Risaletün fi Vücud: Felsefede ontoloji (varlık) bahsine ilişkindir.
- Muhtasarun fi't Tabiiyat: Fizik ilmine dair özet niteliğindedir.
- Risaletün fi'l Kevn vet Teklif: Felsefeye dair kaleme alınmıştır.
- Levazim'ül Emkine: Meskûn yerlerin iklimi ve hava değişiklikleri hakkındadır.
- Fil Cevab Selaseti Mesâil ve fi Keşfil Hicab: Üç soruya yanıtı ve evrende zıtlığın zorunlu oluşunu açıklar.
- Mizan'ül Hikem: Pırlantalı eşyaların taşlarını çıkarmadan kıymetini belirleme yöntemidir.
- Abdurrahman'el Neseviye Cevab: Yaradan'ın alemleri var etme ve insanları ibadetle yükümlü kılma hikmetini konu edinir.
- Nizamülmülk: Yakın arkadaşı ve dostu olan meşhur vezirin biyografisidir.
- Eş'ırı bil Arabiyye: Arapça kaleme alınmış rubailerini kapsar.
- Fil Mutayat: İlimlerin genel prensiplerini ve kurallarını içerir.