Ömer Hayyam Kimdir?

Ömer Hayyam, tam adıyla Gıyaseddin Ebu'l-Feth Ömer ibni İbrahim Nişaburi, 18 Mayıs 1048'de doğan ve 4 Aralık 1131'de ölen Fars polimat, matematikçi, astronom, tarihçi, filozof ve şairdir. Selçuklu İmparatorluğu'nun ilk başkenti olan Nişabur'da doğdu ve Birinci Haçlı Seferi sırasında Selçuklu hanedanının yönetimiyle çağdaş bir bilgin olarak yaşadı.

Hayatı

Nişabur, on birinci yüzyılda Selçuklu hanedanlığı altında refahın zirvesine ulaşan, Horasan'ın önde gelen şehirlerindendi. Hayyam Arapçada çadırcı anlamına geldiğinden, atalarının çadırcılık ticaretiyle uğraştığı varsayılmıştır. Çocukluğu Nişabur'da geçti; yeteneğini fark eden öğretmenleri onu Horasan'ın tanınmış hocası İmam Muvaffak Nişaburi'nin yanına gönderdi. Zerdüşt kökenli matematikçi Ebu Hasan Behmenyar'dan da ders aldı. Nişabur'da fen, felsefe, matematik ve astronomi okuduktan sonra 1068 dolaylarında Buhara'ya gitti ve buradaki ünlü kütüphaneyi sıkça ziyaret etti. Yaklaşık 1070'te Semerkand'a taşındı; şehrin valisi ve kadısı Ebu Tahir Abdurrahman ibn Alak'ın himayesinde cebir üzerine incelemesini yazmaya başladı. Karahanlı hükümdarı Şemsü'l-Mülk Nasr tarafından saygıyla karşılandı.

Selçuklu hizmetinde

1074-1075 yıllarında Veziriazam Nizamülmülk tarafından Merv'de Sultan Melikşah ile buluşmaya çağrıldı ve Melikşah'ın hizmetine girdi. İsfahan'da bir rasathane kurmakla ve bir grup bilim insanına Fars takviminin düzeltilmesine yönelik hassas astronomik gözlemlerde önderlik etmekle görevlendirildi. Çalışma muhtemelen 1076'da başladı ve 1079'da yıl uzunluğu ölçümlerinin tamamlanmasıyla sona erdi.

Matematik ve astronomi

Bir matematikçi olarak en çok, koniklerin kesişimiyle geometrik çözümler sağladığı kübik denklemlerin sınıflandırılması ve çözümü konusundaki çalışmalarıyla tanınır. Ayrıca paralel aksiyomun anlaşılmasına katkıda bulundu. Bir gök bilimci olarak, 33 yıllık enterkalasyon döngüsüne sahip bir güneş takvimi olan Celali takvimini tasarladı; bu takvim, yaklaşık bin yıl sonra hâlâ kullanımda olan Pers takviminin temelini oluşturdu. 1079'da bir yılın uzunluğunu 365,24219858156 gün olarak duyurdu; bu değer son derece doğrudur.

Rubaileri

Şair olarak rubaileriyle tanınır. Rubaiyat'ın istinsah tarihleri günümüze yaklaştıkça rubai sayısı artmaktadır ve birçoğunun zamanla ona atfedilen başka şairlerin şiirleri olduğu anlaşılmıştır. Kendi özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı yaklaşık 100'dür. 19. yüzyıldan itibaren Türkiye'de rubailere ilgi arttı ve çok sayıda çeviri yapıldı. Bilinen en eski Türkçe çeviri Muallim Feyzi'ye aittir; Hayyam adlı çalışması önce Tercüman-ı Hakikat'in 1885-1886 sayılarında yayımlandı, ardından kitaplaştırıldı.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Ömer Hayyam maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.