Kimdir?
Baruch Spinoza, doğum adıyla Benedito de Espinosa, sonradan Benedict de Spinoza, 24 Kasım 1632’de doğdu ve 21 Şubat 1677’de öldü. Yahudi kökenli Hollandalı filozoftur. Aydınlanmanın erken dönem düşünürlerinden biri olarak evren ve insan hakkında modern fikirler ileri sürdü, kutsal metinlere yönelik öncü eleştiriler yaptı ve 17. yüzyıl felsefesinin önde gelen rasyonalistlerinden biri sayıldı. Descartes’ın fikirlerinden etkilendi; Hollanda Altın Çağı’nın önde gelen filozofudur.
Ailesi ve eğitimi
Spinoza, Hollanda’da ticaretle uğraşan Safaradi bir Yahudi ailenin oğlu olarak doğdu. Ailesi engizisyon baskısından kaçarak önce Nantes’a sonra Amsterdam’a göç etmişti; bu göçün 1622’de olduğu tahmin edilir. Babası ticaretin yanı sıra Amsterdam’daki sinagogun ve Yahudi okulunun müdürlüğünü yürütmüştü. Ailesi onun haham olarak yetişmesini istedi ve eğitimi için her olanağı sağladı. Spinoza küçük yaşta gittiği Yahudi okullarında ve sinagoglarda İbranice öğrendi, Yahudi ve Arap teologların çalışmalarını tanıdı. Laik ve sorgulayıcı düşünceyle bağında, öğretmeni olan liberal haham Manasseh ben Israel’in etkisi olduğu söylenir.
1650’de Franciscus van den Enden’in okulunda Latince, doğa bilimleri ve felsefe okumaya başladı. 1651’de Descartes’ın eserlerini okumaya başladığı tahmin edilir. 1652’de babasının karşı çıkmasına rağmen mercek yontma işine başladı. Babası Michael 1654’te öldü.
Cemaatten dışlanması
1655’te Cemaat Mahkemesi tarafından dinsizlikle suçlandı. Uzamın Tanrı’nın bir sıfatı olduğunu savunması üzerine hahamlar onu din düşmanlığıyla suçladı ve pişman olmaya zorladı. Aynı yıl Tanrı, İnsan ve İnsanın Refahı Üzerine Kısa Bir İnceleme adlı çalışmasını bitirdi. 1656’da 24 yaşındayken Amsterdam Sinagogu tarafından, Tanrı’nın evren ve doğanın işleyişi olduğu, bir kişiliği bulunmadığı ve Tevrat’ın Tanrı’nın doğasını öğretmek için mecazi bir kitap olduğu yönündeki görüşleri nedeniyle cemaatten kovuldu (cherem). Ardından adını, ilk adı Baruch’un Latince karşılığı olan Benedictus’a çevirdi. 1660’ta sinagog yerel yetkililere şikâyette bulunarak onu “her türlü din ve ahlak için bir tehdit” olarak niteledi. Çağdaşları onu sıkça ateistlikle suçladı; ancak yapıtlarının hiçbirinde Tanrı’nın varlığını reddetmez.
Yazı ve yaşam yılları
1661’de Amsterdam’dan ayrılıp Rijnsburg’a yerleşti, Etika’yı yazmaya başladı ve ömrü boyunca mektuplaşacağı Henry Oldenburg ile tanıştı. 1663’te Lahey yakınlarındaki Voorburg’a yerleşti. 1664’te Lahey’de Descartes Felsefesi’nin İlkeleri adlı kitabını yayımladı; kitabın ekinde Metafizik Düşünceler yer alır. 1670’te adsız olarak yayımladığı Teolojik-Politik İnceleme, Jan de Witt ile dostluğu nedeniyle de tepkiyle karşılandı; Amsterdam Kilise Konseyi kitabı sert biçimde eleştirdi. Spinoza Lahey’de yaşamaya başladı. 1671’de Leibniz ile eser alışverişinde bulundu. 1673’te Heidelberg Üniversitesi’nin felsefe kürsüsü önerisini, “din adamlarını rahatsız etmeme koşulu” nedeniyle reddetti.
Etika’yı 1675’te tamamladı; Spinoza yaşadığı sürece eser basılmadı. 1676’da Leibniz ile görüştü; aynı yıl Lahey Sinodu, Teolojik-Politik İnceleme’nin yazarı hakkında takip kararı aldı. 21 Şubat 1677’de öldü. Eserleri Amsterdam’da arkadaşları tarafından Opera Posthuma adıyla yayımlandı; bu derlemede Ethica, Tractatus Politicus, Tractatus de Intellectus Emendatione ve mektuplar bulunur.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Baruch Spinoza maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.