Aydınlanma Dönemi'nin en etkili entelektüellerinden biri olan Denis Diderot, 5 Ekim 1713 tarihinde Fransa'nın Champagne bölgesinde yer alan Langres kasabasında dünyaya gözlerini açtı. Yaşamı boyunca aklın ve özgür düşüncenin bayraktarlığını yapan düşünür, yerleşik inançları ve toplumsal kabulleri sarsarak çağının entelektüel çehresini değiştirmeyi başardı. Paris'te tamamladığı parlak eğitim hayatının ardından, babasının zanaatını sürdürmek yerine edebiyatın büyüleyici dünyasına adım atmayı tercih etti. Edebiyattan felsefeye, tiyatrodan sanat eleştirmenliğine uzanan çok yönlü kariyeri boyunca her zaman insan aklının sınırlarını zorladı. Kendi yolunu cesaretle çizdi. Zorluklara rağmen asla pes etmedi.
Eğitimini bitirdikten sonra iki sene boyunca bir dava vekilinin yanında yazıcı olarak çalışan genç Diderot, bu meslekten hiç hoşlanmadı. Bu sıkıcı dönemde kendisini Hobbes, Locke ve Newton gibi düşünürlerin eserlerini incelemeye adayarak entelektüel birikimini zenginleştirdi. Sonunda avukatlık bürosundaki işinden ayrıldı ve maddi zorluklarla dolu, bohem bir hayat yaşamaya başladı. 1741 yılında yoksul bir çamaşırcı kız olan Antoinette Champion ile yollarının kesişmesi, onun bu düzensiz yaşantısına yeni bir yön verdi. Babasının şiddetli karşı çıkışlarına aldırış etmeden 1743 yılında Antoinette ile evlendi ve geçimini sağlamak için kitap çevirmenliğine başladı. Bu evlilikten 1744 senesinde kızları Angélique dünyaya geldi. Yazarın hayatındaki bir diğer önemli ilişki ise 1755'te Sophie Volland ile kurduğu bağ oldu. Çevresi tarafından evde kalmış bir kadın olarak görülen Sophie, derin fikirleri ve samimiyetiyle Diderot'yu derinden etkiledi. Düşünürün Sophie'ye yazdığı mektuplar, daha sonra edebiyat dünyasında büyük ilgi gören hacimli bir esere dönüştü.
Ansiklopedi Mücadelesi ve Sansür Yılları
Diderot, 1746 yılında Chambers Ansiklopedisi'nin İngilizceden Fransızcaya tercüme edilmesi ve genişletilmesi teklifini kabul ettiğinde, bunun hayatının en büyük projesi olacağını biliyordu. Zamanla büyüyen bu devasa çalışmanın yayıncılığını üstlenen filozof, Ansiklopedi'yi halkın genel düşünme biçimini kökten değiştirecek bir aydınlanma meşalesine dönüştü. Ansiklopedi çalışmaları, uzun yıllar boyunca onun en önemli geçim kaynağı ve hayat amacı haline geldi. Bu süreçte Jean-Jacques Rousseau ile 1742'de tanışan Diderot, 1746-1749 yılları arasında onunla çok yakın bir dostluk kurdu. İki dost, küçük bir meyhanede saatlerce süren felsefi tartışmalar yapıyor ve geleceğin dünyasını şekillendiriyordu.
Çeviri faaliyetlerinin yanı sıra kendi özgün eserlerini de kaleme alan Diderot, 1746'da ilk telif eseri olan Felsefe Konuşmaları'nı yayımladı. Ertesi yıl çıkardığı Filozofça Düşünceler adlı kitabı ise Fransa Parlamentosu'nun tepkisini çekti; eser toplatılarak mahkeme kararıyla yakıldı. Düşüncelerini yaymaktan vazgeçmeyen filozof, 1749 yılında Görenler İçin Körler Hakkında Mektup isimli eserini okurla buluşturdu. Aynı dönemde edebi denemeler de kaleme alarak Boşboğaz Mücevherler romanı ile Beyaz Kuş masalını yazdı. Ancak çocuk masalı kisvesi altındaki bu eserin sarayı rahatsız etmesi üzerine polis evini bastı. Diderot tutuklanarak 28 gün boyunca Vincennes Şatosu zindanlarında esir tutuldu. Hapisten çıktıktan sonra bütün enerjisini yeniden Ansiklopedi'ye verdi.
Sanat Aşkı, Tiyatro Devrimi ve Felsefi Mirası
Belli bir felsefe okuluna veya öğretiye bağlı kalmayan Denis Diderot, insani ve toplumsal gerçekleri her şeyin üstünde tutan bir hümanistti. Dini kurumların zenginleşerek adeta bir endüstriye dönüştüğünü savunarak Hristiyanlık inancına karşı çıktı ve bu radikal duruşu nedeniyle aşırı dindar çevrelerin hedefi oldu. Tiyatro dünyasına da büyük yenilikler getiren yazar, toplumsal sorunları ve yaşamın yalın gerçeğini sahneye taşımaya çalıştı. Bu çabalarıyla modern tiyatronun gerçekçi ve toplumcu kolunun en önemli öncülerinden biri olarak kabul gördü. Romanlarında şekil ve içeriği felsefi bir bakış açısıyla harmanlayan yazar, romantizm akımının da ilk tohumlarını serpti. Felsefi derinliğiyle öne çıkan Rameau'nun Yeğeni adlı eseri, onun edebiyat tarihindeki en kalıcı yapıtlarından biri oldu.
Terazi burcu olan ve 71 yıllık ömrüne sığdırdığı muazzam mirasla dünya düşünce tarihini aydınlatan büyük filozof, 31 Temmuz 1784 tarihinde Fransa'nın başkenti Paris'te yaşama veda etti. Hayatın acı gerçeklerini cesaretle göğüsleyen yazar, ardında zamana meydan okuyan derin aforizmalar bıraktı.
Düşünürün akıllara kazınan ve insan doğasını özetleyen bazı meşhur sözleri şunlardır:
- Yalanın faydası bir defa içindir, gerçeğin faydası ise sonsuz ve ölümsüz.
- İnsanı taş ya da kırık kalpli yapan bu dünyadan gidiyorum, beni nereye gömerlerse gömsünler.
- Güler yüzle söylenen bir yalanı bir anda yuttuğumuz halde, acı gerçeği ancak damla damla yutarız.
- İnsan, hayatının dörtte üçünü yapamayacağı şeylerle geçirir.
Başlıca Eserleri
- Sır Tutmayan Mücevherler
- Gayrımeşru Oğul
- Aile Babası
- Rahibe
- Kaderci Jacques
- Rameau'nun Yeğeni
- Aktörlük Hakkında Aykırı Düşünceler
- Mektuplar
- Felsefe Konuşmaları
- Filozofça Düşünceler
- Görenler İçin Körler Hakkında Mektup
- Beyaz Kuş