Lucretius, tam adıyla Titus Lucretius Carus, MÖ 99 yılında Pompeii'de dünyaya gelmiş; altı kitaptan oluşan devasa şiiri De rerum natura ile hem edebiyat hem felsefe hem de bilim tarihine adını yazdırmış bir Romalı şair ve filozoftur. MÖ 55'te Roma'da 44 yaşında hayatına son veren Lucretius, geriye yalnızca bir yapıt bırakmış; ancak bu yapıt, kendisinden sonra gelen düşünürler üzerinde çok derin izler bırakmıştır.
Yaşamı ve Kişiliği
Lucretius'un yaşamına ilişkin ayrıntılar son derece sınırlıdır. Soylu bir aileden geldiği, politika ve ticaret dünyasından uzak kalmayı tercih ettiği düşünülmektedir. Dönemin genel algısına göre çıldırma nöbetleri geçiren şair, yaşamına kendi eliyle son vermiştir. Yarım kalan yazıları, ölümünün ardından dönemin en önemli hatip ve yazarlarından Marcus Tullius Cicero tarafından derlenip bitirilmiştir.
De rerum natura ve Epikürcu Öğreti
Lucretius'un baş yapıtı De rerum natura — Türkçesiyle Doğa Üzerine — Epikür'ün öğretisini Latince şiir biçimiyle aktarma girişimidir. Altı kitaba yayılan bu epik şiir; evrenin yapısından insan zihnine, depremlerden tutulmalara, beslenme biçimlerinden mıknatısın gizemli çekimine kadar pek çok konuyu kapsar.
Lucretius, varlığı madde ve boşluk olmak üzere iki temel öğeye ayırır. Maddenin atomlardan oluştuğunu savunur; atomların şekli ve ağırlığı bulunduğunu, renk, koku ya da ses gibi ikincil nitelikleri ise taşımadığını ileri sürer. Bileşik cisimler gündelik nesnelere karşılık gelirken, basit cisimler — yani atomlar — her şeyin temel yapı taşını oluşturur. Maddenin sonsuzca bölünebilirliği düşüncesini reddeden Lucretius, atomların sınırlı türlerde fakat sonsuz sayıda var olduğunu öne sürer. İnsanın da beden ve ruhtan, ama aynı maddeden yani atomlardan meydana geldiğini; ruhu oluşturan atomların bedendekilerden yalnızca daha ince bir yapıya sahip olduğunu vurgular.
Evren anlayışı açısından Aristoteles'ten ayrılan Lucretius, evreni küresel ve sınırlı gören geleneksel görüşe karşı çıkar; evreni merkezi olmayan, sınırsız bir bütün olarak tanımlar. Bu evrende her biri canlı bir organizma gibi doğan, büyüyen ve sonunda yok olan dünyalar vardır.
- Hiçten hiçbir şeyin çıkmayacağı ilkesi
- Hiçbir şeyin yoktan var edilemeyeceği ve tamamen yok edilemeyeceği ilkesi
- Madde ve boşluğun evrenin iki temel bileşeni olduğu savı
Ölüm ve ölüm sonrası yaşam konusundaki görüşü ise doğrudan ve keskindir: Beden ile ruh birlikte doğar, birlikte son bulur; dolayısıyla ölümden sonra dirilme inancı geçersizdir.
Etkileri ve Mirası
Lucretius'un düşünce dünyası, yalnızca antik çağla sınırlı kalmaz. 16. yüzyıl Fransız düşünürü Michel de Montaigne, denemelerinde bu Romalı şairin dizelerine doğrudan başvurur. Lucretius, Roma dünyasının Stoacılık ile tanışmasına zemin hazırlaması ve atomcu fiziği şiirsel bir dille aktarmasıyla hem felsefi hem bilimsel geleneği derinden etkilemiştir. Sayısız filozof ve bilim insanının düşüncesine sızdığı kabul edilen bu miras, günümüz modern biliminin bazı temel kabullerini de önceden sezinler niteliktedir.