Orhon Murat Arıburnu, 15 Aralık 1916'da Eskişehir'de doğmuş, 11 Nisan 1989'da İstanbul'da vefat etmiş Türk şair, sinema ve tiyatro yönetmeni, yapımcı, oyuncu, senarist, oyun yazarı, fotoğraf sanatçısı ve ressamdır. Türk diline deyim olarak yerleşen Umut fakirin ekmeği sözü onun Umut adlı şiirinden gelir.
Gençliği ve şiirleri
Babası asker olduğu için öğrenimini yurdun çeşitli yerlerinde yaptı; Konya Askeri Ortaokulu, Maltepe ve Bursa Işıklar Askeri Liseleri ile Haydarpaşa Lisesi'ni bitirdi. Öğretmenlik, Tasvir-i Efkâr gazetesinde editörlük ve muhabirlik yaptı, İstanbul Belediyesi Hukuk İşleri Bürosu'nda çalıştı. Şiirleri 1936'dan itibaren Yeni Edebiyat, Servet-i Fünun, Varlık ve Yeni Ses dergilerinde, sonraki yıllarda Gün, Yeditepe, Küçük Dergi, Yenilik ve Gelecek gibi dergi ve gazetelerde yayımlandı. Türk Kuşu Teşkilatı'nda bröve aldı ve pilot öğretmen olarak kalmak üzereyken İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla orduya sevk edildi. Askerlikten sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ne girdi. İlk şiir kitabı Kovan 1940'ta basıldı; şiirleri Rusça dahil çeşitli dillerde yabancı ülkelerde yayımlandı. Şubat 1947'de İstanbul'da dünyanın ilk resimli şiir sergisini açtı; şairle okuyucu arasındaki uçurumu halkın ayağına giderek kapattığını düşünüyordu. Orhan Veli, Sait Faik, Salâh Birsel ve Necati Cumalı serginin olumlu yönlerini yazdı. Yergi, mizah, alay ve düzen eleştirisi içeren şiirler yazdı. İlk adı Orhan olan sanatçı, sanat dünyasında farklı olmak için adını Orhon olarak değiştirdi; yeğenine göre ailesi ona hep Orhon dayı dedi.
Sinema kariyeri
1947'de Seven Ne Yapmaz adlı filmin başrolünde oynayarak çocukluğundan beri ilgi duyduğu sinemaya girdi. Allah Kerim, Yavuz Sultan Selim ve Yeniçeri Hasan, Lale Devri ve Fato - Ya İstiklal Ya Ölüm'ün iki versiyonu dahil 37 filmde oynadı. 1950'de Hıfzı Tan'ın öyküsünden uyarlayarak senaryosunu yazdığı Yüzbaşı Tahsin ile yönetmenliğe başladı; Beklenen Şarkı, Kanlı Para ve Tütün Zamanı dahil 15 film yönetti, 11 filmin senaryosunu yazdı ve iki filmin yapımcılığını yaptı. Yönetmen Şadan Kâmil, onun üstlendiği işe büyük bir efor verdiğini anlatır. Atıf Yılmaz da setlerdeki pratik çözümlerinden birini, travelling arabası olmadığında masanın ayaklarının altına sabun koyup kamerayı kaydırmasını aktarır.
1953'te senaristliğini ve yönetmenliğini yaptığı Kanlı Para filmiyle üç ödül kazandı; bu filmden sonra yurt dışında ve Türkiye'de Türkiye'nin Orson Welles'i olarak anılmaya başlandı. O yıllarda yurt dışı ortaklar aradı ve bütün dünyada anlaşılması için diyalogsuz film yapmayı tasarladı; Avrupa ve Amerika ile bağlantı kurdu ancak başarıya ulaşamadı. 20th Century Fox'un sahibi Türkiye'ye geldiğinde onunla da görüştü; yapımın Amerikan menşeli olmasını kabul etmeyince anlaşma yapılamadı. Sansürün kalkması için mücadele eden sinemacılardan biriydi ve mesleki örgütlenmeyle de yakından ilgilendi; Ümit Kurbanları filminin senaryosunu Hidayet Pelit ile birlikte yazıp filmi yönetti.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Orhon Murat Arıburnu maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.