Amerikan sinema tarihinin gelmiş geçmiş en çarpıcı yapıtlarından biri kabul edilen 'Citizen Kane' filminin arkasındaki dahi isim Orson Welles, 6 Mayıs 1915 tarihinde Wisconsin eyaletinin Kenosha kentinde dünyaya gözlerini açtı. Tiyatro sahnelerinden radyo mikrofonlarına, yönetmen koltuğundan yapımcılığa uzanan çok yönlü kariyeri boyunca sanat dünyasını derinden sarsan sanatçı, özgün ve cesur tarzıyla geniş kitleleri peşinden sürüklemeyi başardı. Henüz genç yaşta tiyatroyla başlayan serüvenini beyaz perdeye taşıyarak Hollywood'da devrim yaratan ünlü yönetmen, 10 Ekim 1985'te aramızdan ayrılana dek durmaksızın üretti.
Sanatla Yoğrulan Çocukluk ve Tiyatroda ālk Adımlar
Kenosha'da doğan Welles, ailesinin ikinci çocuğu olarak hayata başladı. Babası Richard bisiklet parçaları geliştiren yaratıcı bir mucit, annesi Beatrice ise yetenekli bir piyanistti. Annesinden aldığı keman ve piyano dersleri ile Shakespeare eğitimleri, Welles'ın ileriki yıllarda imza atacağı filmlerin sanatsal altyapısını kurdu. Genç yaşta büyük acılarla karşılaşan Orson Welles, dokuz yaşındayken annesini, on beşine bastığında ise babasını yitirdi. Bu zorlu dönemin ardından bakımını üstlenen isim Şikago'da yaşayan Dr. Maurice Bernstein oldu.
Eğitim hayatını 1931 yılında, ilk sahne deneyimlerini yaşadığı Woodstock'taki Todd Erkek Okulu'ndan mezun olarak tamamladı. Mezuniyetin akabinde Dublin'de bulunan ünlü Gate Tiyatrosu'ndan küçük roller için teklifler aldı. Yıl 1934'e geldiğinde New York radyolarında seslendirme yapmaya başlayan Welles, aynı dönem meslektaşı Virginia Nicholson ile evlilik yoluna gitti. 1936 yılına kadar hem İngiltere hem de Amerika genelinde pek çok sahne yapımında boy gösterdi. Ardından Negro Tiyatro Topluluğu bünyesine katılarak kendi ekibini kurdu. Klasik eserleri sahneleme imkanı bulan genç deha, Shakespeare'in Macbeth oyunuyla olağanüstü bir başarı kazandı.
Welles'ın tiyatrodaki cesur adımları bununla sınırlı kalmadı. Marc Blitzstein'a ait 'The Cradle Will Rock' oyununun prömiyer gecesinde tiyatro salonu, komünizm propagandası yapıldığı suçlamasıyla kapatıldı. Sanatçılar, müzisyenler ve seyirciler pes etmeyerek hep birlikte başka bir salona yürüdüler ve gösteriyi gerçekleştirdiler. Karşılaşılan bu engel, ekibi daha da kenetledi ve yasaklanan bu eser kısa sürede fırtınalar kopardı. 1937 yılında John Houseman ile omuz omuza vererek efsanevi 'Mercury Tiyatrosu'nu kuran Welles, ilk oyun olan Shakespeare'in Julius Caesar'ını İtalya sahnesinde izleyiciyle buluşturup büyük alkış aldı.
Radyoda Yarattığı Küresel Kaos ve Hollywood'a Görkemli Giriş
Tiyatro çalışmalarının yanı sıra aktörlük, yönetmenlik ve radyo programcılığını bir arada yürüten Welles, adını tüm dünyaya duyuracak sansasyonel bir işe girişti. Cadılar Bayramı şakası olarak hazırladığı 'The War of The Worlds' radyo şovunda, dünyayı uzaylıların istila ettiğini son dakika haberi olarak sundu. Bu yaratıcı kurgu, sokaklara dökülen yüz binlerce insanın katıldığı küresel bir paniğe yol açtı. Kitleler üzerindeki bu muazzam tesir gücü Hollywood'un dikkatinden kaçmadı ve genç yeteneğe sinema dünyasının kapıları aralandı.
Hollywood'da 'The Campbell Playhouse' programını sunmaya başlayan Welles, 1940 yılında buradaki görevini bırakarak sinema tarihini değiştirecek ilk projesi için kolları sıvadı. Program vesilesiyle tanıştığı Herman Mankiewicz ile birlikte, William Randolph Hearst, Robert McCormick ve Joseph Pulitzer gibi güçlü figürlerden esinlenerek 'Citizen Kane'in senaryosunu kaleme aldı. Yapım sürecinde filmin ünlü medya patronu Hearst'ün hayatını hedef aldığı söylentileri, basının ilgisini çekerken RKO stüdyolarına yönelik ciddi tehditleri de beraberinde getirdi. Baskılar nedeniyle tanıtımı yapılamayan ve salonların çoğunda gösterilmeyen film, RKO şirketine büyük bir finansal zarar getirdi. Buna rağmen yapım, sinema otoritelerinden tam not alarak dokuz dalda Oscar adaylığı elde etti ve geceden 'En İyi Özgün Senaryo' ödülüyle döndü.
Hollywood Engelleri, Avrupa Yolculuğu ve Bitmeyen Arayış
İlk filminin ardından CBS radyosu için programlar üreten Welles, bir yandan da Booth Tarkington imzalı Pulitzer ödüllü romandan uyarlanan 'The Magnificent Ambersons' projesine girişti. Stüdyonun zararını kapatmayı hedeflediği bu yapım, görüntü yönetmeni Stanley Cortez ile Welles arasında yaşanan sanatsal uyuşmazlıklar sebebiyle gecikti ve bütçeyi aştı. Aynı günlerde yapımcılığını üstlendiği 'Journey Into Fear' filmiyle de ilgilenen yönetmen, Rio de Janeiro Karnavalı'nı konu alan bir belgesel teklifi üzerine tüm işlerini yarıda bırakarak Brezilya'ya uçtu. Bu hareketli dönemde sinemanın parlayan yıldızı Rita Hayworth ile dünya evine girdi ve aktrisin kariyerinde mühim bir yer edindi.
Tarih 1946'yı gösterdiğinde CBS ve ABC radyolarına içerik üreten Welles, International Film ile ortaklaşa 'The Stranger' filmini hazırladı. Hemen akabinde, eşi Rita Hayworth'ın da rol aldığı 'The Lady From Shanghai' filmini çekmeye başladı fakat stüdyo ile yaşadığı derin anlaşmazlıklar nedeniyle Hollywood'un büyük stüdyolarıyla çalışamayacağını anladı. 1948 yılında radikal bir kararla Avrupa'ya göç eden sanatçı, son derece kısıtlı bir bütçeyle Shakespeare'in Macbeth'ini beyaz perdeye aktardı. Ertesi yıl 'The Third Man' filminde rol üstlenen Welles, asıl oyunculuk patlamasını ise 'Othello' filmindeki başrolüyle yaşadı. Sanatçıya Cannes Film Festivali'nde en prestijli ödül olan Altın Palmiye'yi (Palme d'Or) getiren bu performans, onun Avrupa'daki yerini sağlamlaştırdı.
1952 yılında İngiltere'de radyo ve televizyon yapımlarında boy göstermeyi sürdüren usta isim, 1955'te 'Mr. Arkadin' filmiyle yönetmenliğe geri dönüş yaptı. Bu eseri 'Harry Lane' radyo şovundaki çalışma arkadaşlarıyla hazırlarken, eş zamanlı olarak 'Orson Welles' Sketchbook' adlı televizyon serisini ekrana taşıdı. 1956 yılında gelen bir teklifle yeniden Hollywood'a ayak bassa da, 1958'de çektiği 'The Touch of Devil' filmi stüdyo kesintilerine uğrayarak izleyiciyle sansürlü bir şekilde buluştu. Bu hayal kırıklığıyla tekrar Avrupa yollarına düşen Welles, İspanya'ya sık sık seyahat ederek efsanevi 'Don Quixote' filminin çekimlerine başladı ancak bu projeyi uzun yıllar tamamlayamadı.
Avrupa'da bulunduğu süreçte, 1962 yılında Franz Kafka uyarlaması 'The Trial'ı, 1967'de ise 'The Deep' filmini yönetti. 1970 yılına kadar kıtada kalarak 'Orson's Bag' adında bir televizyon dizisi çekti. Aynı yıl kendi bütçesiyle hayata geçirmek istediği projeler için Amerika Birleşik Devletleri'ne dönüş yapsa da, hevesle başladığı 'Moby Dick' çalışması yarım kaldı. 1973 yılına gelindiğinde 'F For Fake' projesini tamamlayan yönetmen, aynı sene 'The Treasure Island' filminde eski göz ağrısı 'Mercury Tiyatrosu' ekibiyle yeniden bir araya gelme fırsatını buldu.
Yaşamının son demlerini tasarladığı projelere kaynak aramakla geçiren efsanevi isim, 1977 yılında Amerikan Film Enstitüsü tarafından 'Ömür Boyu Başarı Ödülü' ile onurlandırıldı. 1984 yılında ise Directors Guild of America tarafından kendisine bir 'Onur Ödülü' takdim edildi. Birçok projesini tamamlayamadan, 10 Ekim 1985 tarihinde geçirdiği kalp kriziyle hayata gözlerini yuman Orson Welles, arkasında sinema sanatının yönünü sonsuza dek değiştiren muazzam bir miras bıraktı.
Orson Welles'in kariyere yön veren en önemli çalışmaları şu şekilde listelenebilir:
- Citizen Kane: Sinema tarihinin en önemli filmi kabul edilen ve Welles'e Oscar'da 'En āyi Özgün Senaryo' ödülünü getiren başyapıtı.
- The War of The Worlds: Cadılar Bayramı şakası olarak hazırlanan ve uzaylı istilası anonsuyla dünya genelinde panik yaratan meşhur radyo şovu.
- Othello: Cannes Film Festivali'nde Welles'e Altın Palmiye (Palme d'Or) ödülü kazandıran başarılı performansı.