Abidin Dino Kimdir?

Abidin Dino, 23 Mart 1913'te İstanbul'da köklü bir ailenin beşinci ve son çocuğu olarak dünyaya geldi. Ressam, yazar, yönetmen ve siyasetçi kimliklerini tek bünyede birleştiren Dino, seksen yıllık yaşamı boyunca Türk ve Avrupa sanat ortamlarına derin izler bıraktı. D Grubu'nun kurucu isimlerinden olan sanatçı, çağdaş Türk resminin dönüştürücü figürleri arasında bugün hâlâ saygıyla anılmaktadır.

Avrupa'da Şekillenen Çocukluk ve İlk Sanat Adımları

Babası Rasih Bey Divan-ı Muhasebat Müdürüydü; annesi Saffet Hanım edebiyat ve müziğe yakın bir kadındı. Büyükbabası Abidin Paşa ise onun doğumundan otuz yıl önce Adana Valiliği koltuğunda oturmuştu. Aile, Dino henüz altı aylıkken Cenevre'ye taşındı. İsviçre'de altı yıl geçirdikten sonra Paris'e yerleştiler; ancak Birinci Dünya Savaşı'nın gölgesi ve Cumhuriyet'in ilanını izleyen süreç ancak 1925'te İstanbul'a dönmelerine olanak tanıdı.

Robert Koleji'nde başladığı okul yaşamını resim ve karikatüre duyduğu yoğun ilgi nedeniyle yarıda bırakan genç Dino, ağabeyi Arif Dino'nun teşvikiyle kendini bütünüyle sanata adadı. İlk çizimleri Yarın Gazetesi'nde, yazıları ise 1931'de Artist dergisinde yayımlandı. Aynı yıllarda Esrarkeşler ve Parmak İstifleri dizilerini tamamlayan Dino, Pertev Naili Boratav'ın Türk Masalları'nı ve Nazım Hikmet'in Kuvayi Milliye destanını da fırçasıyla görselleştirdi.

D Grubu, Leningrad ve Sürgün Yılları

1933'te Nurullah Berk, Cemal Tollu, Zeki Faik İzer, Elif Naci ve heykeltıraş Zühtü Müridoğlu ile birlikte D Grubu'nu kuran Dino, Türk sanatına yeni bir sayfa açtı. Topluluk, düşünceyi görsel dilin merkezine yerleştiren bir anlayışla çok sayıda sergi gerçekleştirdi. Aynı dönemde Türkiye'ye gelen Sovyet yönetmen Sergey Yutkeviç, Dino'nun çalışmalarını görünce onu Leningrad'a davet etti; bu davet Atatürk'ün de teşvikiyle 1934'te gerçekleşti. Dino orada dekoratör ve ressam sıfatıyla Madenciler filminde çalıştı.

İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Leningrad'dan ayrılmak zorunda kalan sanatçı, bir süre Londra'da kaldıktan sonra Paris'e geçti. Bu dönemde Pablo Picasso, Tristan Tzara, Eisenstein, Andre Malraux ve Gertrude Stein gibi dönemin önde gelen yaratıcılarıyla yakın ilişkiler kurdu. 1939'da İstanbul'a dönen Dino, yoksulları ve liman emekçilerini konu edinen Yeniler Topluluğu'nu (Liman Grubu) 1941'de kurdu. Balıkçı yaşamından kesitler sunan sergi büyük yankı uyandırdı.

Siyasi faaliyetleri nedeniyle İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından önce Mecitözü'ne, ardından Adana'ya sürgün edilen Dino, bu zorlu süreçte de üretmekten vazgeçmedi. Pamuk tarlalarındaki işçileri tuvale aktardı, Kel adlı bir tiyatro oyunu yazdı, Türk Sözü gazetesini yönetti. 1950'de ise Çingeneler filminin senaryosunu kaleme aldı. 1943'te dilci, akademisyen ve yazar Güzin Dino (Dikel) ile evlenen sanatçı, sürgünden döndükten sonra İkinci Dünya Savaşı adlı diziyi tamamladı.

Paris'te Olgunlaşan Bir Usta ve Mirası

1952'de kalıcı olarak Paris'e yerleşen Dino, Avrupa ve Amerika'da onlarca sergi açtı. Fransa Plastik Sanatlar Birliği'nin Onur Başkanlığını ve New York Dünya Sergisi'nin Sanat Danışmanlığını üstlendi. Eşi Güzin Dino iki yıl sonra Paris'e taşınarak Ulusal Bilim Merkezi'nde araştırmacı, Doğu Dilleri Enstitüsü'nde öğretim üyesi olarak çalıştı.

Bu dönemde Dino tek bir temayı derinlemesine işleme yolunu seçti. Birbirini izleyen serileri şöyle sıralanabilir:

• İşkence ve Atom Korkusu (1955)
• Uzun Yürüyüş (1955) ve Uzay (1959)
• Adalar (1964–65), Savaş ve Barış (1966)
• Çıplaklar (1976)

Aynı yıllarda Yaşar Kemal'in Deniz Küstü (1978), İlhami Bekir'in Unuttum (1979) ve Melih Cevdet Anday'ın Tanıdık Dünya (1984) kitaplarını da görsel yorumlarıyla zenginleştirdi. 1966'da yönettiği Gol belgeseli ise kendisine uluslararası arenada Flaherty Ödülü'nü kazandırdı.

Abidin Dino, 7 Aralık 1993'te Paris'teki Villejuif Hastanesi'nde hayatını kaybetti. Cenazesi İstanbul'a getirilerek Aşiyan Mezarlığı'na defnedildi. Ölümünün ardından oyunları, anlatıları ve 1938–1993 yılları arasına yayılan yazıları Kültür, Sanat ve Politika Üstüne Yazılar adıyla bir arada yayımlandı. Eşi Güzin Dino ise onunla geçen yılları Gel Zaman Git Zaman – Abidin Dino'lu Yıllar adlı anı kitabında kaleme aldı.