Türk edebiyatının en önemli isimlerinden biri olan Ali Oktay Rifat, 10 Haziran 1914 tarihinde Trabzon'da dünyaya gözlerini açtı. Kendisi, Türk şiirinde kuralları yıkan Garip Akımı'nın kurucuları arasında yer alarak edebi anlayışta köklü bir yenilik gerçekleştirdi. Sanatçı, Orhan Veli Kanık ve Melih Cevdet Anday ile birlikte sıradan insanın dünyasını ironik bir dille şiire taşıdı. 18 Nisan 1988 günü İstanbul'da hayata veda eden usta kalem; şiirleri, tiyatro oyunları ve romanlarıyla yazın dünyasına yön verdi. Resmi kayıtlarda sadece Rifat soyadını kullanan yazar, birçok kaynakta yanlış biçimde "Horozcu" olarak anılsa da bu ismi hiç benimsemedi.
Sanatçı Bir Aileden Edebi Arayışlara
Oktay Rifat, edebiyata ve müziğe derin bağlarla tutunmuş çok yönlü bir ailenin ferdi olarak Trabzon'da büyüdü. Babasının Trabzon valiliği yaptığı dönemde doğan şairin annesi Münevver Hanım, Hasan Enver Paşa'nın kızıdır. Büyük dedesi Macar müzisyen Hurşid Bey ile şiirle meşgul olan dedesi Albay Hasan Rıfat Bey başta olmak üzere, çevresi tamamen sanatın farklı kollarıyla uğraşan insanlarla çevrili bir hanede büyüdü. Cumhuriyet döneminin önde gelen yazar ve şairleri arasında yer alan kuzeni Nâzım Hikmet ile teyzesi ressam Celile Hanım gibi isimler, onun edebi dünyasını besleyen diğer önemli aile üyeleri arasındaydı. Eğitim hayatına Ankara Erkek Lisesi'nde devam eden yazar, burada ünlü edebiyatçı Ahmet Hamdi Tanpınar'ın öğrencisi oldu. Bu lisede ileride edebiyat dünyasını sarsacağı arkadaşları Melih Cevdet ve Orhan Veli ile yolları kesişti. Üç genç yetenek, okul yıllarında "Sesimiz" adlı dergiyi çıkartarak yazınsal çalışmalarını ilk kez okurlarla paylaştılar. Lise yıllarında şiir yazmaya başladı. Rifat, 1932 ile 1936 yılları arasında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde yükseköğrenimini tamamladı. Edebiyata ilgisi üniversitede de devam etti. İlk olgun eserleri, 1936 yılından itibaren Varlık Dergisi sayfalarında yer buldu. şiirlerinde hece ölçüsünü zamanla terk etti.
Paris Yılları ve Garip Hareketi
Devlet sınavında başarı göstererek Maliye Bakanlığı finansmanıyla Paris'e gönderilen şair, buradaki öğrencilik sürecinde yalın anlatımı ve özgür düşünceyi temel alan çağdaş Fransız şiirinden yoğun biçimde ilham aldı. İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi üzerine doktorasını tamamlayamadan 1940 yılında yurduna döndü. Türkiye'de bir süre devlet kurumlarında çalıştıktan sonra Ankara'da serbest avukatlık yaparak yaşamını kazanmaya başladı. Oktay Rifat, 1941 yılında arkadaşlarıyla birlikte Türk edebiyatında fırtınalar koparan ortak kitapları Garip'i yayımladı. Kitap, şiirde biçimsel kuralları tümüyle reddeden yapısıyla büyük tartışmalara zemin hazırladı. şair, kentteki sıradan insanların günlük yaşamlarına alaycı ve şaşırtıcı bir söleyişle yaklaştı. "Yaşayıp Ölmek, Aşk ve Avarelik Üstüne şiirler" ve "Güzelleme" gibi yapıtlarıyla kendi sesini duyurmaya devam etti. Ürünlerini Yaprak ve Yeditepe gibi dönemin saygın dergilerinde yayımlamayı sürdüren sanatçı, geniş kitlelerin takdirini kazandı. 1954 yılında basılan "Karga ve Tilki" adlı şiir kitabı, yazara saygın Yeditepe Şiir Armağanı'nı getirdi. İstanbul'a 1955 senesinde yerleşti. Aynı yıl neşrettiği "Perçemli Sokak" isimli eseriyle şiirsel çizgisinde köklü bir değişim yaptı. Bu kitabın önsözüyle yeni tartışmalar başlatarak, edebiyat tarihinde İkinci Yeni olarak adlandırılan soyut şiir akımına katıldı. Hukukçuluk mesleğine Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yolları bünyesinde devam eden yazar, 1973 yılında bu kurumdan emekliğe ayrıldı.
Tiyatro, Romanlar ve Saygın Ödüller
Oktay Rifat, yazınsal kariyerinin sonraki safhalarında sadece şiir dünyasıyla sınırlı kalmayarak tiyatro sahneleri ve roman sanatı için de Türk kültür hayatına yön veren son derece derinlikli yapıtlar üretmiştir. Ürünlerini Yaprak ve Yeditepe gibi dönemin saygın dergilerinde yayımlamayı sürdüren sanatçı, geniş kitlelerin takdirini kazandı. Tiyatroya büyük ilgi duyan yazar, sahnelenen çok sayıda oyun kaleme alarak Türk tiyatrosuna değerli katkılar sağladı. Kaleme aldığı oyunlar şunlardır:
- Oyun İçinde Oyun
- Zabit Fatma'nın Kuzusu
- Atlar ve Filler
- Yağmur Sıkıntısı
- Kadınlar Arasında
- Birtakım İnsanlar
- Çil Horoz
Aynı zamanda dostu Melih Cevdet ile birlikte "Kıskançlar" adlı tiyatro oyununu ortaklaşa yazdı. Roman yazarlığına da adım attı. Roman alanındaki ilk denemesi olan "Bir Kadının Penceresinden", 1976 yılında okuyucularla buluştu ve büyük ilgi gördü. Yazar, 1980 yılında yayımlanan "Danaburnu" romanıyla saygın Madaralı Roman Ödülü'ne değer bulundu. Aynı yıl içinde yazdığı "Bir Cigara İçimi" şiiriyle Sedat Simavi Vakfı Ödülü'nün sahibi oldu. 1984 yılına gelindiğinde ise "Dilsiz ve Çıplak" adlı eseriyle prestijli Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü kütüphanesine ekledi. Eşi Fransızça çevirmeni Sabiha Rıfat olan usta sanatçının oğlu Samih Rıfat da babası gibi edebiyat yolunu seçmiştir. Son günlerine kadar eser üretti. Son nefesine kadar üretkenliğini koruyan Oktay Rifat, "Yağmur Sıkıntısı" adlı oyununu tamamladıktan sonra İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Naaşı, dualarla Karacaahmet Mezarlığı'ndaki ebedi istirahatgahına defnedildi.