Cumhuriyet döneminin milli ruhunu şiirleriyle besleyen Mustafa Samih Rıfat, 28 Nisan 1875 tarihinde İstanbul'da doğmuştur. Kendisi hem şair hem de dilbilimcidir. Babasının sanatçı kimliğinden aldığı ilhamla yetişen yazar, genç yaşlardan itibaren aldığı nitelikli eğitimle doğu ve batı dillerine hakim olmuş, mülki idareci ve mebus olarak vatanına hizmet etmiştir. Türk Dil Kurumu'nun ilk başkanıdır. Şair, 1932 yılındaki vefatına dek milli edebiyat akımının en gür seslerinden biri olmayı başarmıştir.
Babasının ismi, 1848 yılı sonrası Osmanlı İmparatorluğu'na sığınmış olan Macar Ali Rıfat Bey'dir. Sanatçı bir kişiliğe sahip olan baba Ali Rıfat Bey, Türk edebiyat tarihindeki ilk operalardan Bülbül'ün bestecisidir. Samih Rıfat, rüştiye eğitimini tamamlamıştır. Koca Mustafa Paşa Rüştiyesini bitirdikten sonra, kendi çabalarıyla özel öğrenim görerek ufkunu genişletmiştir. Bu sayede Arapça, Farsça ve Fransızca dillerini son derece iyi düzeyde öğrenmeyi başarmıştir.
Kariyeri ve Bürokrasi Yılları
Çalışma hayatına ise 1892 senesinde Kantar İdaresi bünyesinde memuriyetle adım atmıştır. Sonrasında İstanbul Şehremaneti Zabıt Katipliği yapmıştır. 1898 yılında Dahiliye Vekaleti Mektubisi Yasama İşleri Kalemi Mümeyyizliği makamına getirilen Rıfat, aynı dönemde Mercan İdadisi bünyesinde edebiyat öğretmenliği görevini de üstlenmiştir. Ayrıca İttifak adında bir gazete çıkarmıştır. İdari kariyerinde son derece hızlı ilerleyen bürokrat, Biga ve Karesi mutasarrıflığı görevlerinde bulunmuştur. Daha sonra 1912 yılında Konya Valisi, 1913-1914 yılları arasında ise Trabzon Valisi olarak hizmet vermiştir. Talat Paşa'nın nazırlığı döneminde ise Dahiliye müsteşarlığı makamına atanarak idari gücünü pekiştirmiştir.
Milli Mücadele'nin başlamasıyla birlikte vatan savunmasına katkı sunmak için Ankara'ya geçmiştir. Ankara'da Maarif Vekâleti müsteşarlığına getirilen yazar, eğitim alanında önemli sorumluluklar almıştır. Tercüme Başkanlığı ve Tarih Cemiyeti Üyeliği yapmıştır. Halkın temsilcisi olarak 1923 ile 1931 yılları arasında Biga ve Çanakkale milletvekili sıfatıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında yasama faaliyetlerine katılmıştır. İkinci dönemde Biga, üçüncü ve dördüncü dönemlerde ise Çanakkale Milletvekilliği görevlerini başarıyla yürütmüştür. Aynı zamanda üçüncü ve dördüncü dönemlerde Kütüphane Encümeni Reisliği görevini üstlenmiştir.
Edebi Şahsiyeti ve Dil Devrimindeki Rolü
Samih Rıfat, Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu’nun kurulmasında tarihi hizmetlerde bulunmuştur. Kendisi Türk Dil Kurumu'nun ilk başkanıdır. Atatürk’ün açtığı dil çalışmaları doğrultusunda, Türkçe’nin öze ve benliğe yönelmesi için derin bilgisi ve inancıyla ölümüne dek durmaksızın emek vermiştir. Saygın bir dilbilimci olan Rıfat, birçok değerli edebi eseri de yabancı dillerden Türkçeye tercüme etmiştir. Ünlü şair Mehmet Akif Ersoy ile ortaklaşa çalışarak Divanu Lügati't Türk'ü Türkçeye kazandırmıştır.
Edebi yönü son derece güçlü olan yazar, hece ölçüsü kullanarak şiirler yazmıştır. Dönemin popüler akımı olan Servet-i Fünuncuların dil ve edebiyat anlayışına tamamen karşı durmuştur. Bu doğrultuda, vatan sevgisini ön plana çıkaran Millî Edebiyat akımı içerisinde yer almıştır. Kendisine has lirik ve felsefi güce sahip şiirleri, Cumhuriyet devrinin en kıymetli eserleri arasında sayılmaktadır. Yazdığı Akdeniz Marşı, Kurtuluş Savaşı’nın adeta özden gelen en canlı destanlarından biridir. Şiirleri ve çeşitli makaleleri Resimli Gazete, Hazine-i Fünûn, Maarif, Mekteb, İkdam ve Sabah gibi mecralarda neşredilmiştir. Aynı zamanda musiki sanatıyla da yakından alakadar olarak çok yönlü bir portre çizmiştir.
Samih Rıfat, evli bir aile babasıydı. Kendisinin oğlu, Türk edebiyatının tanınan şairi, oyun yazarı ve romancısı Oktay Rıfat'tır. Kızı ise eski Adalet Bakanlarından Hasan Safyettin Menemencioğlu ile dünya evine girmiştir. Değerli vatan evladı, 4 Aralık 1932 tarihinde Ankara’da 57 yaşında vefat etmiştir. Cenazesi Cebeci Mezarlığı’na defnedilmiş olup, eşi ise ölümünün ardından çıkarılan kanunla Yalnızgil soyadını seçmiştir.
Sanatçının Eserleri
- Şarkın Masal Anaları (1927)
- Halkıyat (1927 - İlk iki forması yayınlanmıştır)
- Sâmih Rıfat, Hayatı ve Şiirleri (1934 - Vefatının ardından neşredilmiştir)