Türk edebiyatının yönünü tayin eden en önemli kalemlerden biri olan Samipaşazade Sezai, kaleme aldığı nitelikli eserlerle gerçekçilik akımının ülkemizdeki ilk temsilcilerindendir. Yazar, kurgu dünyasında gerçekleştirdiği köklü devrimlerle edebi hafızamızda silinmez bir iz bırakmayı başarmıştır. Hem siyasetçi kimliğiyle hem de ürettiği klasikleşmiş yapıtlarla Osmanlı'nın son dönemindeki entelektüel dönüşüme yön veren isim, kalemiyle toplumsal meselelere ayna tutmuştur. O, her şeyden önce bir yenilikçiydi. Yazarın edebiyat tarihindeki asıl büyük başarısı ise batıdan ilham alan modern anlatı sanatına kazandırdığı çağdaş formlar ile gözleme dayalı, son derece gerçekçi ve etkileyici tasvir yeteneğidir.
Gerçekçi Romanın Ilk Adımları ve Sergüzeşt
Edebiyat dünyasında çığır açan ünlü yazar, Sergüzeşt adlı romanıyla Türk roman sanatına bambaşka bir soluk getirmiştir. Bahsi geçen bu yapıt, Türk edebiyatının ilk gerçekçi romanlarından biri olma özelliğiyle edebiyat tarihi açısından son derece kritik bir eşiği temsil eder. Bu, edebiyatımız için cesur bir adımdı. Yazar bu eserinde, toplumsal gerçekleri gözleme dayalı bir üslupla aktararak geleneksel anlatı kalıplarını tamamen kırmıştır. Sergüzeşt, bireyin iç dünyasını ve karşı karşıya kaldığı dramatik durumları aktarmadaki başarısıyla realizm akımının yetkin bir örneği olarak kabul edilir.
Modern Öykücülüğün Doğuşu ve Küçük Şeyler
Tarihler 1892 yılını gösterdiğinde yazar, Türk hikayeciliğinin seyrini sonsuza dek değiştirecek olan Küçük Şeyler adlı eserini yayımlamıştır. Bu kitapla birlikte Türk edebiyatında modern anlamda öykücülüğün temelleri atılmıştır. Yazar, gündelik yaşamın içinden seçtiği sıradan olayları ve insanlık hallerini derinlikli bir gözlem gücüyle aktararak okuyucuya sunmuştur. Eser, o döneme kadar yazılan geleneksel hikayelerden teknik ve içerik olarak tamamen ayrışarak batılı tarzda kısa öykünün ilk olgun örneklerini bünyesinde barındırır. Kısa cümleler, yalın anlatım ve çarpıcı sonlar sayesinde hikaye türü ilk kez kendi ayakları üzerinde durabilen bağımsız bir sanat dalına dönüşmüştür.
Çok Yönlü Bir Aydın ve Siyasetçi
Kariyeri boyunca sadece edebi eserler üretmekle yetinmeyen Samipaşazade Sezai, aynı zamanda siyaset sahnesinde de aktif bir rol üstlenmiştir. Fikirleri ve devlet adamlığı yönüyle de döneminin entelektüel iklimini besleyen yazar, çok yönlü bir aydın profili çizmiştir. Bu yönü son derece önemlidir. Sanatındaki gerçekçi tutumu siyasi yaşamına ve gözlemlerine de yansıtan yazar, Osmanlı coğrafyasının içinde bulunduğu karmaşık sosyo-politik değişimleri yakından takip ederek edebi üretimleri ile siyasi duruşunu büyük bir ustalıkla harmanlamıştır. Böylece adını tarihe altın harflerle yazdırmıştır.