Aristophanes, MÖ 450 yılında Atina'da dünyaya gelmiş ve MÖ 380'de Delfi'de hayatını kaybetmiş Antik Yunan komedya şairidir. Babası Philippos olan şairin adı Yunancada "görüşü kusursuz, en iyi" anlamını taşır. Eski ve Orta Komedya türlerinde eser veren Atinalı komedyacılar arasında yapıtları günümüze ulaşabilen tek isim olma özelliğini korur. Yaklaşık yetmiş yıllık yaşamı boyunca kaleme aldığı 44 oyundan sadece 11 tanesi bugüne kadar gelebildi.
Yazarlık Yaşamı ve Siyasi Bağlam
Aristophanes'in yazarlık serüveni MÖ 427'de, henüz yirmi üç yaşındayken başladı. İlk komedyası Daidaleis (Şölenciler) sahneye konulduğunda Yunan site devletleri birbirleriyle kıyasıya savaşıyordu. Yirmi yedi yıl boyunca süren bu çatışmalar, MÖ 404'te Sparta'nın Atina'yı yenilgiye uğratmasıyla son buldu ve Atina Demokrasisi çöküşe geçti. Aristophanes, bu uzun savaş döneminin tamamını keskin bir muhalif gözüyle izledi; savaşı körükleyen "halkçı" politikacıları ve demagogları oyunlarında durmaksızın hicvetti.
MÖ 426'da Büyük Dionysia bayramında sahnelenen Babylonioi (Babilliler) komedyası, Atina yöneticilerini küçük düşürdüğü iddiasıyla zamanın demagoku Kleon tarafından kovuşturmaya zemin hazırladı. Bu gelişme, şairin siyasi cesaretiyle ne ölçüde öne çıktığını gözler önüne sermektedir.
Barış Üçlemesi ve Toplumsal Eleştiri
Savaş karşıtı tutumunun en belirgin yansıması, "Barış Üçlemesi" olarak anılan üç oyununda kendini gösterir:
- Kömürcüler — MÖ 425
- Barış — MÖ 421
- Lysistrata (Kadınlar Savaşı) — MÖ 411
MÖ 411'de kaleme alınan Lysistrata'da barışı sağlama görevi kadınlara verilir; bu tercih, kadınların yurttaş statüsünden bile yoksun olduğu Atina toplumu göz önünde bulundurulduğunda son derece çarpıcı bir seçimdir.
Aristophanes her türlü yeniliğe mesafeli, gelenekçi bir tutum sergiledi. Sofistleri ve Sokrates'i toplumsal düzeni tehdit eden ihtilalciler olarak gördü. MÖ 423'te sahnelenen Bulutlar'da saldırılarını doğrudan Sokrates'e yöneltti. Oyun, yarışmada yalnızca üçüncülük alınca Aristophanes eseri yeniden düzenledi. Sokrates ise yıllar sonra yargılandığında, aleyhine oluşan önyargının bu komedyadan beslendiğini ifade etti.
Günümüze Ulaşan 11 Eseri
Aristophanes sağlığında 44 komedya yazdığı bilinmekle birlikte, yalnızca şu on bir oyun metin olarak günümüze ulaşabilmiştir:
- Akharnes (MÖ 425)
- Hippes — Atlılar (MÖ 424)
- Nephelai — Bulutlar (MÖ 423)
- Sphekes — Eşek Arıları / Yargıçlar (MÖ 422)
- Eirene — Barış (MÖ 421)
- Ornithes — Kuşlar (MÖ 414)
- Lysistrate — Lysistrata (MÖ 411)
- Thesmophoriasousai — Thesmophoria Bayramında Kadınlar (MÖ 411)
- Batrakhoi — Kurbağalar (MÖ 405)
- Ekklesiastousai — Kadınlar Halk Meclisinde (MÖ 391)
- Plutos (MÖ 388)
Son oyunu olan Plutos, şairin Atina demokrasisinin gerilediği bir dönemde, siyasi hicvi zorunlu olarak yumuşattığı dönemin ürünüdür. Aristophanes MÖ 380'de, yetmişli yaşlarında Delfi'de yaşamını yitirdi ve arkasında antik komedyanın en zengin mirasını bıraktı.