Türk edebiyat tarihinin en cesur ve ödünsüz şairlerinden biri olan Ömer, edebiyat dünyasında bilinen adıyla Nef'i, 1572 yılında Erzurum'un Hasankale ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Klasik şiirin zirve isimlerinden biri haline gelen bu sıra dışı kalem, hem övgü dolu kasideleriyle hem de dönemin muktedirlerini sarsan keskin hicivleriyle tanındı. Genç yaşta başladığı yazı serüvenini imparatorluğun başkenti İstanbul'a taşıyarak sarayın en yakın halkasına kadar yükselmeyi başardı. Ancak sözünü esirgemeyen üslubu, onu 27 Ocak 1635 tarihinde hazin bir sona sürükledi. Klasik Türk edebiyatına bıraktığı bu görkemli mirası, keskin zekası ve boyun eğmez duruşuyla günümüzde bile adından en çok söz ettiren şairlerin başında gelmektedir.
Erzurum'dan Saray Rüzgarlarına: Genç Darrî'nin Nef'i'ye Dönüşümü
Küçük yaşta başladığı öğrenim hayatına ilk olarak Hasankale'de adım atan Ömer, ilmini derinleştirmek amacıyla daha sonra Erzurum'a geçti. Burada dönemin seçkin hocalarından dersler alarak Arapça ve Farsça dillerini mükemmel derecede öğrendi. Aldığı nitelikli eğitimin en büyük kanıtı, Fars diliyle kaleme aldığı yüksek sanatsal değere sahip divanıdır. Henüz 1585 yılında şiirlerinde kullandığı ilk mahlas, "zararlı veya zarara mensup" anlamına gelen Darrî oldu. Dönemin Erzurum defterdarı olan ünlü tarihçi Gelibolu'lu Müverrih Ali, genç şairin şiirlerini okuduğunda onun büyük yeteneğini fark etti. Bu parlak yeteneğe karşı kayıtsız kalamayarak ona "yararlı" manasındaki Nef'i mahlasını verdi. Böylece Türk edebiyatında silinmez izler bırakacak olan o efsanevi isim doğmuş oldu. Padişah I. Ahmet'in saltanatının ilk yıllarında büyük hayallerle İstanbul'un yolunu tuttu. Devlet hizmetinde çeşitli memuriyetlerde çalışarak hayatını idame ettirdi.
Vezirlerden Padişahlara Uzanan Söz Ustalığı
İstanbul'daki... görev aldığı ilk resmi makam, Divan-ı Hümayun bürokrasisinde yer alan maden mukataacılığıydı. Zaman içerisinde II. Osman ve özellikle de IV. Murat dönemlerinde saray çevresiyle son derece sıkı ilişkiler kurarak yıldızını parlattı. Padişahların yanı sıra sadrazamlara, şeyhülislamlara ve diğer nüfuzlu devlet büyüklerine sunduğu görkemli kasidelerle saygınlığını artırdı. Ancak onun ruhundaki fırtınalar, dönemin birçok ismini derinden sarsacak hicviyelere dönüşüyordu. Keskin ve cesur üslubu nedeniyle IV. Murat döneminde kısa bir süreliğine Edirne'ye sürgüne gönderildi. Sürgündeyken Muradiye Mütevelliliği vazifesini yürüttü. İstanbul'a döndüğünde ise kendisine Cizye Muhasebeciliği görevi tevdi edildi. Divan Edebiyatı yelpazesinde kaside türünün en büyük üstadlarından biri olmasının yanında, başarılı lirik gazelleriyle de adını altın harflerle yazdırdı. Sağlam şiir tekniği, ağır dili ve yepyeni çağrışımlarla harmanladığı abartılı söyleyiş tarzını tamamen kendine özgü bir sanat haline getirdi.
Hicvin Bedeli ve Boğaz'ın Soğuk Sularında Son Bulan Bir Ömür
Kalemini adeta bir silah gibi kullanan ve sözünü hiç sakınmayan üstat şairin yazdığı o ağır eleştiriler, saray bürokrasisinde son derece büyük bir nefret ve öfke dalgası yarattı. Kendisi de şair olan dönemin Şeyhülislamı Yahya Efendi, yazdığı bir dörtlükte onu överken diğer yandan kâfir olarak nitelendirdi. Bir diğer büyük çatışmayı ise kendisine köpek anlamına gelen "kelb" sözcüğüyle hakaret eden Tahir Efendi ile yaşadı. Sanatçı, bu hakarete zeka dolu ve hiç unutulmayacak şu dizelerle karşılık verdi:
"Bana Tahir Efendi kelb demiş
İltifatı bu sözde zahirdir
Malikidir mezhebim benim zira
İtikadımca kelb tahirdir"
Nef'i'nin derin hayal gücü ve ahenkli gazelleri, yüzyıllar sonra klasik Türk musikisinin dev ismi Buhurizade Mustafa Itri Efendi'nin de büyük begenisini kazandı. Günümüzde de büyük bir zevkle dinlenen ve sevilerek icra edilen ünlü Tuti-yi mucize guyem şarkısının sözleri ona aittir:
- Tuti-yi mucize guyem ne desem laf değil
- Çerh ile söyleşemem ayinesi saf değil
- Ehl-i dildir diyemem sinesi saf olmayana
- Ehl-i dil birbirin bilmemek insaf değil
- Yine endîşe bilir kadr-i dür-i güftârım
- Rüzigâr ise denî dehr ise sarrâf değil.
- Girdi miftâh-ı der-i genc-i ma’ânî elime
- Âleme bez-i güher eylesem itlâf değil.
- Levh-i mahfûz-ı suhandir dil-i pâk-i Nef’î
- Tâb’-ı yârân gibi dükkânçe-i sahhâf değil.
Padişah IV. Murat, himayesinde tuttuğu şairden artık hiciv yazmaması hususunda kesin bir söz aldı. Ne var ki verdiği sözü uzun süre tutamayarak Vezir Bayram Paşa hakkında son derece ağır ifadeler barındıran yeni bir hicviye kaleme almaktan kendini alamadı. Bu son damla bardağı taşırdı ve ünlü şair, 27 Ocak 1635 günü sarayın odunluğunda kementle boğularak 63 yaşında katledildi. Cansiz bedeni ise İstanbul Boğazı'nın karanlık sularına bırakıldı.