Oktay Arayıcı, 12 Şubat 1936'da Rize'de dünyaya geldi. Türk tiyatrosunun toplumcu gerçekçi damarında en özgün sesleri arasında anılan Arayıcı, yazdığı oyunlar ve senaryolarla hem seyirciyi hem eleştirmenleri derinden etkiledi. Yaşamı boyunca az ama özenle kaleme aldığı yapıtlar, sahneye taşındıklarında dönemin siyasi iklimiyle sık sık çatıştı; bir bölümü yasaklarla yüz yüze geldi.
Rize'den İstanbul'a: Bir Yazarın Oluşumu
Kaptan Nasrullah Arayıcı'nın ve Hikmet Arayıcı'nın üçüncü çocuğu olarak dünyaya gelen Oktay Arayıcı, ilk ve orta öğrenimini Rize'de tamamladı. Rize'de henüz lise bulunmadığı için ağabeyi Trabzon'da eğitimine devam etti; Arayıcı ise 1950'de Malatya'daki bir akrabasının yanına gönderildi. O sekiz aylık Anadolu deneyimi, Karadeniz'in kıyı dünyasından bambaşka bir gerçekliği gözlerine açtı. Rize'de lise açılınca öğrenimine ara vererek geri döndü ve 1956'da mezun oldu.
Lise yıllarında şiir, hikâye ve gazetecilik denemeleriyle meşgul olan Arayıcı, okul gazetesi çıkardı, sahneye oyunlar taşıdı. Tatil dönemlerinde çay fabrikasında mevsimlik işçi olarak çalıştı. 1954'te iki arkadaşıyla kurduğu Bomba adlı haftalık mizah gazetesi, üç ay içinde mahkeme kararıyla kapatıldı; kendisine verilen altı ay hapis cezası tecil edildi.
1956'da İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ne kaydolan Arayıcı, öğrenciliğinin ilk yıllarında Talebe Birliği'ne bağlı Gençlik Tiyatrosu'na katıldı. Bu amatör toplulukla yurt içi ve dışında turnelere çıktı, şenliklere katıldı, yöneticilik ve yönetmenlik üstlendi. Aynı dönemde Varlık dergisinde ilk şiirlerini yayımladı. 1959'da yazdığı ilk senaryo Gel Nişanlanalım sansürden geçemedi; 1961'deki bir başka senaryo ise Merkez Film Kontrolü Komisyonu'nca reddedildi. İktisat Fakültesi'nden 1961'de mezun olan Arayıcı, 1962–1964 yılları arasında yedek subay olarak askerlik görevini yerine getirdi.
TRT Yılları ve Sahnedeki Mücadele
1965'te Türkiye Radyo Televizyon Kurumu'na program yazarı olarak giren Arayıcı, 1981'e dek bu kurumda yapımcı olarak görev yaptı. İzmir ve Ankara radyolarında dört ayrı program hazırladı; İstanbul Radyosu'nda kültür ve eğitim müdürlükleri üstlendi. 1965–1966 yıllarında Türkiye Milli Talebe Federasyonu'nun düzenlediği Uluslararası Kültür Şenliklerini de yönetti.
Tiyatro cephesinde işler hiç de kolay gitmiyordu. 1964'te İzmit'teki Goodyear lastik fabrikasındaki grevi konu alan Kondulu Hayriye valilikçe yasaklandı. 1969'da kaleme aldığı Seferi Ramazan Beyin Nafile Dünyası, 1971'de Ankara Sanat Tiyatrosu'nda sahnelendiğinde sıkıyönetim tarafından kapatıldı; oyun aynı yıl Sanatseverler Derneği Ödülü'ne ve Avni Dilligil Ödülü'ne layık görüldü.
1974–1976 arasında yazdığı Bir Ölümün Toplumsal Anatomisi, Arayıcı'nın ulusal çapta tanınmasını sağladı. Türk Dil Kurumu ve Avni Dilligil ödüllerini kazanan bu oyun, 1978'de Devlet Tiyatrosu'nda Can Gürzap yönetiminde seyirciyle buluştu. 1977'de kaleme alınan Rumuz Goncagül ise Rutkay Aziz tarafından sahneye aktarıldı ve 1981–1982 tiyatro sezonunda Yılın Oyunu seçildi; 1982'de Ankara Sanat Kurumu Ödülü'nü de aldı. Oyun, 1987'de Türkan Şoray, Müşfik Kenter ve Macit Koper'in rol aldığı bir sinema filmine dönüştürüldü; müzikleri Onno Tunç imzaladı.
1978'de senaryosunu yazdığı At Gözlüğü, Yusuf Kurçenli'nin yönetiminde perdeye yansıdı ve TRT Muhabirleri Derneği'nin yılın en başarılı yerli yapımı ödülünü kazandı. 1981'de TRT'den uzaklaştırılan Arayıcı, aynı yıl devlet memurluğundan istifa etti.
Mirası ve Üslubu
Arayıcı'nın oyunları, geleneksel Türk tiyatro kaynaklarıyla epik tiyatro öğelerini özgün bir bileşimde bir araya getirir. Kişilerine hoşgörüyle yaklaşan, eleştirisini bireye değil yaşam koşullarına yönelten bu anlayış, yapıtlarına insancıl bir ironi katıyor. 1970'te Semiha Buhara ile evlenen Arayıcı'nın Murat ve Zeynep adlarında iki çocuğu oldu.
Tamamlanmamış Fehime Aramızda ve Tatlı Su Balıkları da dahil olmak üzere bıraktığı eserler, Türk tiyatrosunda toplumcu gerçekçi çizginin en sağlam örnekleri arasında anılmaya devam ediyor. Oktay Arayıcı, 21 Ocak 1985'te İstanbul'da, 49 yaşında, akciğer kanserine yenik düştü.