Alman düşünce tarihinin en etkili isimlerinden biri olan filozof Johann Gottlieb Fichte, 19 Mayıs 1762 tarihinde Almanya’nın Rammenau kentinde, bir dokumacının oğlu olarak dünyaya geldi. Kant sonrası felsefenin yönünü tayin eden bu sıra dışı entelektüel, özgür iradeye ve insan onuruna adadığı yaşamıyla modern Alman idealizminin köşe taşlarından biri hâline gelmiştir. Genç yaşlardan itibaren karşılaştığı zorlukları azmi ve dik başlı karakteriyle aşan Fichte, gerek akademik kariyerindeki felsefi atılımları gerekse toplumsal olaylara karşı duyarlılığıyla döneminin en çok konuşulan simalarından biri olmayı başardı. Boğa burcu özelliklerini taşıyan düşünür, 27 Ocak 1814’te Berlin’de tifo hastalığı sebebiyle hayata veda ettiğinde geride büyük bir felsefi miras bırakmıştı.
Zorluklarla Dolu Gençlik Yılları ve Kant Etkisi
Gençlik döneminin en huzurlu ve tatlı günlerini Niederau kasabasında geçiren Johann Gottlieb Fichte, eğitim hayatını zengin bir Baron’un maddi desteği sayesinde sürdürebildi. Ancak bu koruyucunun yaşamını kaybetmesi üzerine, genç Fichte buradan ayrılarak Schulpforta Kolejine yatılı öğrenci olarak kaydolmak zorunda kaldı. On sekiz yaşına geldiğinde ise ilahiyat eğitimi almak amacıyla Iena yollara düştü. 1788 yılında Zürih’e geçerek burada özel eğitmenlik yapmaya başlayan düşünür, ünlü şair Klopstock’un yeğeni olan seçkin ve aydın Johanna Rahn ile tanıştı. Bu birliktelik hayatının dönüm noktası oldu; nişanlısı yıllar boyunca onun dik başlı yapısını yumuşatan ve çalışmalarına destek veren en önemli dayanağı hâline geldi.
Fichte, eğitmenlik sürecinde çocuklardan ziyade onların ebeveynlerinin eğitilmesi gerektiğini düşünüyordu. Ailelerin hatalarını listelediği raporlar hazırlayıp onlara sununca işler zorlaştı ve Leipzig’e gitmeye karar verdi. Leipzig yıllarında Immanuel Kant felsefesine, özellikle de "Pratik Aklın Eleştirisi" adlı esere yoğunlaştı. Bu yapıt, onun ruhsal özgürleşme ve insani onur inancına dâhil olan düşünsel açlığını doyuracak güçlü fikirlerle doluydu. Polonya’da soylu bir ailenin eğitmenlik teklifini kabul etse de Fransızca telaffuzundaki eksiklikleri ve inatçı tavırları nedeniyle buradaki görevinden ayrılmak zorunda kaldı.
Düşünür, büyük filozof Kant ile görüşmek için Königsberg’e giden Fichte, ilk etapta Kant’ın ilgisizliğiyle karşılaştı. Onun takdirini kazanabilmek amacıyla 1792 yılında "Versuch einer Kritik aller Offenbarung" (Bütün Tanrısal İlhamların bir Eleştirisi) adlı çalışmayı kaleme alıp Kant’a sundu. Başlangıçta bu eserin doğrudan Kant tarafından yazıldığı düşünüldüyse de Kant, gerçek yazarın Fichte olduğunu kamuoyuna açıklayarak onu bir anda ünlü bir figür hâline getirdi. Kant ayrıca ona Danzig yakınlarındaki Kont Krokow’un yanında yeni bir eğitmenlik işi buldu. Elde ettiği bu büyük popülerliğin ardından nişanlısı Johanna’nın kendi servetiyle yuva kurma teklifini kabul etti ve çift 1793 yılında dünyaevine girdi.
Akademik Yükseliş, Fırtınalı Üniversite Günleri ve Berlin
Büyük ününün ardından Fichte, 1794 yılında Jena Üniversitesi’nde felsefe profesörlüğü görevine getirildi. Burada hem Kant ile olan dostluğu hem de üretken kalemi sayesinde hızla tanınan bir akademisyen oldu. Ancak 1799 yılında karşılaştığı ateizm suçlamaları nedeniyle buradaki görevinden ayrılmak zorunda kalarak Berlin’e yerleşti. 1805 yılında Erlangen Üniversitesi’ne profesör olarak atandığı sırada, Jena’nın Fransız orduları tarafından işgal edildiği haberini aldı ve önce Königsberg’e, ardından Kopenhag’a sığındı. Ancak 1807 yılındaki Tilsit Antlaşması’nın sağladığı güven ortamı sayesinde ailesinin yanına dönebildi.
Fichte felsefesinin şekillenmesinde Immanuel Kant ile birlikte Fransız Devrimi de belirleyici bir rol oynamıştı. Bu devrim üzerine kaleme aldığı yazılar arasında en bilineni, 1793 yılında yayımladığı "Avrupa Prenslerinin Şimdiye Kadar Yasaklamış Oldukları Düşünce Özgürlüğünün Geri İstenmesi" adlı eseriydi. Ünlü düşünüre göre düşünce özgürlüğünün en temel ve devredilemez hakkı olan öğrenme hakkından doğmaktaydı ve bu hak, ancak öğretme hakkının bulunduğu koşullarda bir anlam ifade ediyordu.
Berlin’de yeni kurulan üniversitede görevlendirildikten sonra, Napolyon Bonaparte işgali altındaki bu şehirde 1807-1808 yılları arasında "Alman Ulusuna Söylevler" (Reden an die Deuthschen Nation) başlıklı meşhur konferanslarını verdi. Bu söylevlerde Alman halkına bağımsızlıklarını ve hürriyetlerini ne pahasına olursa olsun korumalarını, gerekirse bu uğurda canlarını vermekten çekinmemelerini öğütledi. Kendisi de bu değerler için yaşamını ve özgürlüğünü feda etmeye tamamen hazırdı. Bu çalışmaları Alman milliyetçi uyanışının en önemli itici güçlerinden biri oldu. Yeni kurulmuş olan Berlin Üniversitesi’nde iki yıl boyunca rektörlük görevini de üstlendi.
İndeterminizm, Felsefi Sistemi ve Son Yılları
Johann Gottlieb Fichte, felsefi yaklaşımın iki temel yöntemle yapılabileceğini savunmuştur. Determinist ekolü benimseyen düşünürler için insan, tamamen nedensellik yasalarına göre devinen bir varlıktır. Buna karşın, inderminist yaklaşımı seçenler için insan, kendi kaderini kendi iradesiyle çizen hür bir varlıktır. Kendisi de İndeterminist felsefi duruşu benimseyerek Kant’ın “ahlakta iradenin önemi” yönündeki fikrine bağlı kalmış, fakat bu düşünceleri birebir kopyalamak yerine Kant’ın felsefi sistemindeki boşlukları doldurmayı tercih etmiştir.
Fichte'nin 1793 yılında evlendiği eşi Johanna Rahn ile olan evliliğinden dünyaya gelen oğlu Immanuel Hermann Fichte de tıpkı babası gibi felsefe alanına yönelerek bir filozof olmuştur. Ünlü düşünür, 27 Ocak 1814 yılında henüz 52 yaşındayken Berlin'de yakalandığı tifo hastalığı nedeniyle yaşamını yitirmiştir.
Filozofun tüm çalışmaları ve yayımladığı başlıca kitapları kronolojik olarak şunlardır:
- 1792 - Versuch einer Kritik aller Offenbarung (Bütün Tanrısal İlhamların bir Eleştirisi)
- 1793 - Avrupa Prenslerinin Şimdiye Kadar Yasaklamış Oldukları Düşünce Özgürlüğünün Geri İstenmesi
- 1793 - Fransız Devrimi Üzerine Kamunun Yargısını Düzeltmeye Dair Katkı (Beitrag zur Berichtigung der Urteile des Publikums über die französische Revaluion)
- 1794 - Bilgini Belirleyen Nitelikler Üstüne Dersler (Einege Vorlesungen über die Bestimmung des Gelehrten)
- 1794-1795 - Bütün Bilim Öğretisinin Temelleri (Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre)
- 1796-1797 - Bilim Öğretisinin İlkeleri Açısından Doğal Hukukun Temelleri (Grundlage des Natturrechts und Prinzipien der Wissenschaftslehre)
- 1798 - Bilim Öğretisinin İlkeleri Açısından Ahlak Öğretisi Sistemi (Das System der Sittenlehre Nach dem Prinzipien der Wissenschaftslehre)
- 1800 - Kapalı Ticaret Devleti (Der Geshlossene Handelstaat)
- 1800 - İnsanı Belirleyen Nitelikler (Die Bestimmung der Menschen)
- 1806 - Çağımızın Temel Karakteristikleri (Die Grundzüge des gegenwaertigen Zeitalters)
- 1806 - Bilginliğin Doğası ve Kendini Açığa Vuruşu Üzerine (Uber des Wesen des Gelebrten, und seine erscheinungen im Gebiete der Freibeit)
- 1806 - Kutsal Bir Yaşam İçin Kılavuz (Die Anweisung zum seligen Leben, oder auch die Religionslebre)
- 1807-1808 - Alman Ulusuna Söylevler (Reden an die Deuthschen Nation)
- 1813 - Bilincin Olguları (Das System der Rechtslehre)