20. yüzyıl düşünce dünyasını derinden etkileyen en önemli isimlerden biri olan filozof ve yazar Jean-Paul Sartre, 21 Haziran 1905 tarihinde Fransa'nın başkenti Paris'te, varlıklı bir burjuva ailesinin çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Kendine özgü biçimde şekillendirdiği varoluşçu felsefeyle adını tarihe yazdıran düşünür; kaleme aldığı felsefi romanlar, tiyatro oyunları ve aktif siyasi duruşuyla dönemine damgasını vurmuştur. Babası Jean-Baptiste Sartre Fransız ordusunda görevli bir memurdu. Jean-Paul, babasını kaybettiğinde henüz on beş aylıktı. Bu erken kayıp, hayatının ilk dönüm noktası oldu. Nobel ödüllü Alman Albert Schweitzer'in kuzeni olan annesi Anne-Marie Schweitzer ve Sorbonne Üniversitesi'nde Almanca profesörlüğü yapan dedesi tarafından büyütülen küçük Jean-Paul, erken yaşlarda disiplinli bir eğitim süzgecinden geçti. Çocukluk yıllarında geçirdiği ağır bir rahatsızlık nedeniyle sağ gözünü büyük oranda kaybeden ve şaşılıkla yaşamak zorunda kalan düşünür, annesinin ikinci evliliğinin ardından üvey babasıyla birlikte La Rochelle'e taşındı. Burada edebiyat ve matematik alanlarında özel eğitimler alarak entelektüel birikiminin ilk temellerini attı.
Düşünsel Mayalanma ve Akademik Yıllar
Lise eğitimine Paris'te yer alan prestijli Louis le Grand Lisesi'nde başlayan genç Sartre, bu süreci Rochelle'de tamamladıktan sonra eğitim yolculuğuna Fransa'nın en saygın okullarından Ecole Normale Supérieure bünyesinde devam etti. Felsefeye olan tutkusu gençlik yıllarında Henri Bergson'un bilincin dolaysız verileri üzerine olan çalışmasını okurken filizlenen düşünür, Batı felsefesine derin bir ilgi duyuyordu. Batı felsefesine adeta aşıktı. Özellikle Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel ve Martin Heidegger gibi isimlerin teorilerini inceleyerek kendi fikir evrenini zenginleştirdi. Akademik arayışları sırasında İsviçre'deki Fribourg Üniversitesi ve Berlin'deki Fransız Enstitüsü'nde de çalışmalar yürüten Sartre, 1928 yılında Sorbonne'da görev yapan ve ömrünün sonuna kadar hayat arkadaşı olacak olan Simone de Beauvoir ile tanıştı. Öğrencilik yıllarında başlayan bu efsanevi birliktelik, her iki düşünürün de entelektüel üretiminde silinmez izler bıraktı. Simone ile kurduğu bu bağ son derece güçlüydü. 1929 yılında felsefe doktorasını tamamlayarak mezun olan ve birincilik derecesiyle öğretmenlik diplomasını alan Sartre, 1931 ile 1945 yılları arasında Le Havre, Lyon ve Paris'teki okullarda öğretmenlik yaptı. Berlin'de geçirdiği iki yıl boyunca da Alman felsefesi üzerine derinlemesine incelemeler gerçekleştirdi.
Savaşın Gölgesinde Direniş ve Edebi Patlama
Yazın dünyasına odaklanabilmek adına mesleğine bir dönem ara veren Sartre, 1936 yılında ilk önemli eseri olan İmgelem kitabını yayımladı. Felsefe eğitimine devam ederken ardı ardına Ego Alışkanlığı, Bulantı romanı ve Duvar adlı eserlerini kaleme aldı. Ancak 1939 yılında patlak veren II. Dünya Savaşı, onun hayatını tamamen değiştirdi. Fransız ordusunda meteorolog olarak görev yaparken 1940 yılında Alman askerleri tarafından yakalanarak esir alındı. Almanlar onu Padoux bölgesinde yakalayıp esir aldı. Dokuz ay boyunca hapiste esir kaldı. Özgürlüğüne kavuşur kavuşmaz Direniş Hareketi'ne katıldı. İşgal altındaki topraklarda mücadelesini sürdürürken, meşhur Sinekler tiyatro oyununu sahneledi. Kendi varoluşçu sistemini kuramsallaştırdığı başyapıtı Varlık ve Hiçlik kitabını da bu zorlu dönemde tamamladı. Savaşın sonuna doğru Albert Camus ve André Malraux gibi dönemin parlak isimleriyle omuz omuza vererek ünlü Combat gazetesinde çalışmaya başladı. Savaşın ardından öğretmenlik mesleğini tamamen bırakan yazar, Les Temps Modernes isimli edebi-politik dergiyi kurarak fikirlerini daha geniş kitlelere ulaştırdı.
Politik Eylem ve Küresel Sahnede Bir Entelektüel
1940'ların sonundan itibaren tiyatro sahnesine ve edebiyata ağırlık veren yazar; Saygılı Yosma, Mezarsız Ölüler ve hem edebi hem siyasi tonlar barındıran Kirli Eller tiyatro oyunlarını yazdı. Aynı dönemde Özgürlük Yolları nehir roman serisini oluşturan Akıl Çağı, Yaşanmayan Zaman ve Tükenış kitaplarını tamamladı. Soğuk Savaş yıllarında açık bir şekilde Sovyetler Birliği tarafında konumlanan ve Fransa'nın Cezayir'de yürüttüğü sömürgeci savaşa en sert tepkiyi gösteren aydınlardan biri oldu. Komünist hareketin aktif bir savunucusuydu. Ancak hiçbir zaman resmi olarak partiye üye olmadı ve çalışmadı. Küresel olayları yakından takip eden yazar, 1956'da aralarında Sovyetler Birliği, Küba, İskandinavya ve ABD'nin de bulunduğu geniş bir coğrafyayı gezdi. 1960 yılında gerçekleştirdiği Küba ziyareti esnasında efsanevi lider Che Guevara ile bir araya geldi. Ayrıca Vietnam Savaşı'ndaki katliamları sorgulamak üzere kurulan Russel Mahkemesi başkanlığını yürüttü.
Edebiyatı bir oyun alanı olarak gören ve eserlerinde Marcel Proust tarzı kelime düzenlemelerini kullanan Sartre, 1964 yılında yazdığı otobiyografik eseri Sözcükler ile edebiyata nükte ve alaycılığı kattı. Bu başarı ona aynı yıl Nobel Edebiyat Ödülü'nü getirdi. Ancak yazar bu ödülü kesin bir dille reddetti. Çünkü ödüllerin yapıtlarına ve politik konumuna zarar vereceğini düşünüyordu. 1968 yılındaki öğrenci ayaklanmaları ve Sovyetler'in Prag'a müdahalesi sonrasında fikir dünyasını yeniden gözden geçiren Sartre, 1973 yılında ünlü Liberation gazetesinin kurucuları arasında yer aldı. Yaşamının son yıllarında Gustave Flaubert üzerine kapsamlı incelemeler yürüten yazarın gözleri, 1974 yılından itibaren hızla bozulmaya başladı. Ömrünün son döneminde büyük oranda görmez olmuştu. Varoluşçuluğun en önemli temsilcisi, 15 Nisan 1980 tarihinde Paris'te akciğer ödemi nedeniyle 75 yaşında hayata gözlerini yumdu.
Sartre'ın kaleme aldığı diğer önemli eserlerin bazıları şunlardır:
- Varoluşçuluk
- Altona Mahpusları
- Diyalektik Aklın Eleştirisi
- Edebiyat Nedir?
- Yazınsal Denemeler
- Ego'nun Aşkınlığı
- İş İşten Geçti
- Çark
- Hepimiz Katiliz (Sömürgecilik Bir Sistemdir)
- Tuhaf Savaşın Güncesi
- Yöntem Araştırmaları
- Aydınlar Üzerine
- Yahudi Sorunu
- Estetik Üstüne Denemeler
- Gizli Oturum
- Şeytan ve Yüce Tanrı