İngiltere’nin Derby kentinde 1820 yılında dünyaya gelen Herbert Spencer, Viktorya döneminin düşünsel dünyasını derinden sarsan ve “evrim” kuramının popüler hale gelmesini sağlayan öncü bir filozof ve sosyologdur. Kendine has gözlem yeteneğiyle geliştirdiği sentezci kuramları sayesinde, Charles Darwin ile dönemin en büyük bilimsel rekabetlerinden birine girişmiştir. Sıradışı bir yaşam süren düşünür, neredeyse kırk yaşına kadar kurumsal bir eğitim almadan kalarak kendi yolunu kendisi çizmiştir. Geniş bir yelpazedeki bilgileri sentezleyerek toplumdan doğaya, dilden kozmolojiye kadar ulaşan evrensel bir düzen açıklaması sunmuştur.
Sıradışı Bir Eğitimden Demiryolu Mühendisliğine
Herbert Spencer, 27 Nisan 1820 tarihinde Harriet ve William George Spencer çiftinin oğlu olarak hayata gözlerini açtı. Babası ve amcası başta olmak üzere ailesinde çok sayıda eğitimcinin bulunmasına rağmen Spencer, çocukluğunda ve gençliğinde hiçbir örgün eğitim kurumuna adım atmayarak tamamen sıra dışı bir gelişim süreci geçirmiştir. Okumaya karşı büyük bir tutkusu olmayan Spencer, kırk yaşına dek düzenli bir eğitim görmedi. İlk öğrenimini ev ortamında, babasından ve amcasından aldığı derslerle tamamladı. Bu süreçten sonra tamamen kendi gayretiyle oluşturduğu bir müfredata bağlı kalarak entelektüel birikimini şekillendirdi. Matematik ile doğa bilimlerine yönelen düşünür, kısa bir süre öğretmenlik de yaptı. Sayısal alanlardaki yetkinliği, ona Londra - Birmingham demiryolu hattının yapımında mühendis olarak çalışma fırsatı sağladı. İlerleyen dönemde, dönemin saygın maliye ve iktisat yayını Economist dergisinde yazar olarak çalışmaya bağladı.
Evrimsel Yasaların ve Evrensel Sentezin Mimarlığı
Spencer, dönemin diğer biyologlarından farklı olarak, evrim düşüncesini sadece canlı dünyasıyla sınırlandırmayı reddetmiştir. Onun kuramına göre evrim, Güneş Sistemi'nden yeryüzüne, hücrelerden karmaşık sosyolojik yapılara kadar her şeyi yöneten mutlak bir yasadır. Düşünür, basit ve homojen durumdan karmaşık ve heterojen bir yapıya doğru geçişi temel ilke olarak kabul eder. Bu düşünce yapısı, onu Jean Baptiste Lamarck, Charles Darwin ve Alfred Russel Wallace gibi biyoloji odaklı çalışan isimlerden ayırır. Geniş bir bilgi yelpazesini uyum içinde birleştiren ünlüu sosyolog, Viktorya çağının en etkili zihinlerinden biri olmayı başarmıştır. Biyolojide Lamarck’ın izinden gitmiş, sonradan edinilen özelliklerin gelecek nesillere aktırılmasını savunmuştur. Darwin henüz türlerin kökeni üzerine yazmamışken, 1852 yılında bu görüşleri embriyoloji verileriyle destekleyerek yayımlamıştır. Spencer, kalıtımla ilgili genel bir teori ortaya atan ilk kişi olarak da bilinir. Önerdiği modelde fizyolojik parçacıkların çevreye karşı tepki verdiğini ve bu sayede kazanılan nitelikleri aktardığını ileri sürer.
Felsefi Yaklaşımı ve Toplumsal Dönüşüm
Spencer’ın evrim öğretisi sosyolojinin de ötesine geçerek dil ve din gibi alanlara yayılmıştır. Dillerin ortak bir ilkel kökenden yavaş adımlarla türediği fikrini taşıyan düşünür, dinlerin özünü atalara tapınmaya dayandırır. Bu doğrultuda fiziksel yaklaşımlarla toplumsal yansımaları evrim düşüncesiyle birbirine ilişkilendirmiştir. Isaac Newton’un fizik düzeninden ve Auguste Comte’un pozitivizminden etkilenmiştir. Ancak evrim kavramına, Hegel de dahil olmak üzere diğer filozoflardan çok daha merkezi bir rol tanımlamıştır. Hem Hegel’in evrimi tinsel ve mutlak bir süreç olarak gören kuramlarından hem de pozitivist çizgideki Comte’un yaklaşımlarından net biçimde ayrılan Spencer, süreci metafiziksel bir zorunluluk temeline dayandırır. Ona göre değişmez bir Kuvvet’i tanımak, bilim ve metafiziğin ortaklaştığı nihai hedeftir.
Düşünürün popülerliği 1870’li ve 1880’li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri, Rusya ve kendi vatanı İngiltere’de zirve noktasına ulaştı. Birçok resmi ödülü ve takdiri geri çeviren Spencer, 1902 yılında Edebiyat alanında Nobel Ödülü’ne aday gösterildi. Ünlüu felsefeci, 8 Aralık 1903'te Brighton şehrinde 83 yaşında vefat etti. Spencer arkasında çok sayıda felsefi ve toplumsal eser bırakmıştır. En önemli eserleri arasında şunlar yer almaktadır:
- Social Statics (Toplumsal Statik) - 1851
- System of Synthetic Philosophy (Statik Felsefe) - 10 cilt, 1862-1893
- Education - 1861
- The Man Versus the State - 1884