George Berkeley, 12 Mart 1685 tarihinde İrlanda’nın Kilkenny kentinde dünyaya gelen, Batı düşünce tarihine yön vermiş en sıra dışı filozoflardan biridir. Balık burcu olan bu ünlü İngiliz düşünür, Dublin’deki Trinity College bünyesinde felsefe ve ilahiyat eğitimi alarak fikirlerinin temellerini attı. Klasik madde anlayışına kökten karşı çıkarak, evrende yalnızca zihinlerin ve bu zihinlerin idelerinin var olduğunu savundu. Genç yaşta geliştirdiği bu radikal kuramla, insan algısından bağımsız bir dış dünyanın ve tözsel anlamda maddenin bulunmadığını öne sürerek felsefede silinmez izler bıraktı.
Akademik Yolculuk ve İlk Yapıtlar
Genç akademisyen, Trinity College bünyesinde eğitim gördüğü yıllarda, kendisinden önce yaşayan John Locke ile Nicholas Malebranche gibi isimlerin teorilerini derinlemesine inceleme fırsatı buldu. Bu entelektüel arayış, onun maddesel tözün gerçekliğini sorgulamasına kapı araladı. Düşünsel sisteminin sacayaklarını oluşturan en önemli çalışmalarını henüz çok genç bir yaştayken ardı ardına yayımlayarak felsefe dünyasında büyük yankı uyandırdı.
Düşünürün felsefe tarihine damga vuran başlıca yapıtları şunlardır:
- A New Theory of Vision (Yeni Bir Görme Kuramı / Görüm Kuramı - 1709): Görme ve dokunma duyuları arasındaki ilişkiyi inceleyen bu eser, psikolojide çığır açmıştır.
- Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge (İnsan Bilgisinin İlkeleri Üstüne İnceleme - 1710): Maddesizcilik kuramının temel taşlarını oluşturan başyapıttır.
- Three Dialogues Between Hylas and Philonous (Hylas ile Philonous Arasında Üç Konuşma - 1713): İdealist düşüncenin klasikleri arasında başta gelmektedir.
- Alciphron (1732): Amerika seyahatinin ardından yayımladığı önemli yapıtıdır.
- Siris (1744): Filozofun geç dönem düşüncelerini içeren son büyük çalışmasıdır.
Bu yapıtlarında John Locke’un öne sürdığü birincil ve ikincil nitelikler ayrımına sert eleştiriler yöneltti. Locke'un nesnel kabul ettiği büyüklük ve uzam gibi birincil niteliklerin de tıpkı renk veya koku gibi ikincil nitelikler kadar öznel olduğunu, yani tamamen zihin tarafından oluşturulduğunu kanıtlamaya çalıştı.
"Esse est Percipi" ve Maddesizcilik Kuramı
George Berkeley, idealist felsefi yaklaşımını en uç sınırlara kadar götürerek felsefe tarihinin en radikal tezlerinden birini savundu: "Esse est percipi" yani "Varolmak algılanmaktır". Filozofa göre, insan düşüncesinin ve algısının dışında, kendi başına varlığını sürdüren bağımsız bir dış dünya kesinlikle mevcut değildir. Maddesel objeler, yalnızca duyumlar kompleksinden başka bir şey değildir. Örneğin önümüzde duran beyaz bir kâğıda baktığımızda doğrudan algıladığımız şey sadece zihnimizdeki beyaz yüzey duyumudur. Eğer bu yüzey zihnimizden bağımsız nesnel bir gerçeklik olsaydı, ışık değişimlerinde rengi değişmez veya farklı uzaklıklardan bakıldığında hep aynı görünürdü.
İnsanoğlunun uzamı veya mesafeyi doğrudan algılayamadığını, bu kavramların yalnızca deneyimler ve alışkanlıklar vasıtasıyla zihne telkin edildiğini açıklayan Berkeley, tüm bilgimizin duyu deneyimine dayandığını öne sürer. Bu kuralın tek istisnası ise tinsel varlıklara ve kişinin kendi benliğine ilişkin olan bilgidir. Filozofa göre, insani düzeydeki tüm yanılgılar ve düşler "sonlu ruh" olan insandan kaynaklanır. Buna karşın, zihinsel de olsa dışsal gerçekliğin ve düzenin asıl kaynağı ise "sonsuz ruh" yani Tanrı’dır. Berkeley’in bu maddesizci yaklaşımı modern bilim karşısında doğrudan tutunamamış olsa da Ernst Mach, Walter Kaufmann ve Schuffe gibi çağdaş düşünürler üzerinde derin etkiler bırakarak kaçınılmaz bir kaynak haline gelmiştir.
Dinî Görevleri, Amerika Seyahati ve Entelektüel Mirası
Hayatının ilerleyen yıllarında dinî hiyerarşide önemli sorumluluklar üstlenen George Berkeley, 1734 yılında İrlanda’nın Cloyne bölgesinde piskoposluk görevine atandı. Ömrünü felsefe ile bilimin yanılgılardan arındırılmasına ve Hristiyanlık öğretisiyle tam uyumlu kusursuz bir bilgeliğin inşa edilmesine adadı. Aynı zamanda yükseköğrenimi geliştirme amacıyla ABD’ye giderek geziler düzenledi ve üç yılını Amerikan kolonilerinde geçirdi. Bu eğitim seferberliğinin ardından 1731 yılında yurduna geri döndü.
Amerika’daki yüksek eğitimi desteklemek adına Rhode Island’daki çiftliğini ve geniş kütüphanesini 1701 yılında kurulmuş olan Yale Üniversitesi’ne bağışladı. Yale Üniversitesi de bu katkıyı ölümsüzleştirmek için fakültelerinden birine onun adını verdi. Ayrıca ABD’nin California eyaletindeki ünlü Berkeley şehri de onun anısına istinaden bu ismi almıştır. Yaşamını felsefeye, eğitime ve inanç dünyasına adayan değerli piskopos, 14 Ocak 1753 tarihinde İngiltere’nin Oxford şehrinde 68 yaşında vefat etti.