Kökeni ve Saraydaki İlk Yılları
Lala Mustafa Paşa, 1500'lü yıllarda Sokoloviçi'de, Sokollu Mehmed Paşa'nın da mensup olduğu Bosnalı Sırp asıllı Sokollu ailesinde doğdu. Ağabeyi Deli Hüsrev Paşa'nın desteğiyle I. Selim döneminde saraya girdi. Berber olarak çalışırken I. Süleyman'ın dikkatini çekti ve sonrasında çeşnigirlik ile mirahorluk görevlerinde bulundu.
1555'te Damat Rüstem Paşa'nın sadrazam olması üzerine saraydan uzaklaştırıldı ve Filistin-Safed sancakbeyi oldu. Ertesi yıl Manisa valisi Şehzade Selim'in lalalığına atandı. Tanınmasını sağlayan "Lala" unvanı bu görevden gelir.
Şehzadeler Arasındaki Çekişme
Lala Mustafa Paşa, Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki rekabetin büyümesinde ve Bayezid'in isyanında etkili olduğu düşünülen isimlerdendir. Daha önce Bayezid'in hizmetinde bulunan Lala Mustafa, onu babasına Selim aleyhine mektuplar yazmaya teşvik etmiştir. Kanuni iki oğlunu yatıştırmak için Selim'i Konya'ya, Bayezid'i Amasya'ya atadı ve Lala Mustafa'yı Selim'in yanına gönderdi. 1559'da Konya'da yapılan çarpışmada Bayezid yenildi.
Lala Mustafa Paşa 1560'ta önce Pojega sancakbeyi, ardından Van beylerbeyi oldu. Erzurum, Halep ve Şam beylerbeyliklerinde de görev yaptı. II. Selim döneminde 1567'de Yemen'de Zeydi imamı Topal Mutahhar'ın isyan etmesi üzerine vezir olarak oraya gönderildi; ancak Mısır'da hazırlıklarla uğraşırken yerine Koca Sinan Paşa atandı, kendisi İstanbul'a çağrılarak altıncı vezir olarak Divan'a girdi.
Kıbrıs ve İran Seferleri
1570'te Venediklilerin elindeki Kıbrıs'a sefer düzenlenmesi gündeme geldiğinde, Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa karşı çıkmasına rağmen seferi destekledi. Piyale Paşa komutasındaki donanmayla birlikte yaklaşık 60.000 kişilik kara ordusunu 2 Temmuz 1570'te Limasol'a çıkardı. 15 Eylül 1570'te törenle Lefkoşa'ya girdi, bir yıl sonra adadan ayrılıp İstanbul'a döndü. Bu başarısı nedeniyle "Kıbrıs Fatihi" diye anılır.
1578'de Safevilerle savaş başlayınca III. Murad onu İran cephesi serasker olarak atadı. 5 Nisan 1578'de sefere çıkan ordu, Çıldır Muharebesi'nde Tokmak Han komutasındaki Safevi ordusunu bozguna uğrattı ve Tiflis'e girdi. Gürcistan ve Şirvan alındı; paşa komutayı Özdemiroğlu Osman Paşa'ya bırakıp İstanbul'a döndü. İbrahim Peçevi, İranlıların hiçbir serdardan onun kadar dayak yemediğini yazmıştır.
Sadrazamlık, Ailesi ve Ölümü
Sokollu Mehmed Paşa'nın 30 Eylül 1579'da ölmesiyle ikinci vezir oldu; yeni sadrazam Şemsi Ahmed Paşa'nın kısa süre sonra ölümü üzerine 28 Nisan 1580'de sadrazamlığa getirildi. Bu görevde üç ay dokuz gün kaldı ve 7 Ağustos 1580'de İstanbul'da öldü. Mezarı Eyüp Sultan Camii'nin müştemilatındadır; mezar taşında "Kıbrıs Fatihi" ifadesi yer alır.
İlk evliliğini Memlük hükümdarı Kansu Gavri'nin oğlu Mehmed Bey'in kızı Fatma Hatun ile yaptı; bu evlilikten doğan oğlu Mehmed Paşa, babasından beş yıl önce Halep beylerbeyiyken öldü. İkinci eşi Kanuni'nin oğlu Şehzade Mehmed'in kızı Hümaşah Sultan'dır ve bu evlilikten Abdülbaki Bey adlı bir oğlu oldu. Kıbrıs ve Kafkasya fetihlerinden elde ettiği serveti hayır işlerinde harcadığı belirtilir.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Lala Mustafa Paşa maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.