Lala Mustafa Paşa, 16. yüzyılın en etkin Osmanlı devlet adamlarından biridir. Bosna'nın Sokoloviç kasabasında dünyaya gelen Mustafa Paşa, ağabeyi Vezir Deli Hüsrev Paşa aracılığıyla Yavuz Sultan Selim döneminde devşirme yoluyla saraya alındı ve Enderun'da yetişti. Sarayda berberlik görevindeyken Kanuni Sultan Süleyman'ın dikkatini çekerek mirahorlu-ı saniliğe kadar yükseldi. Osmanlı tarihine Kıbrıs'ın fatihi ve çok sayıda sefer komutanı olarak geçmiştir. Kara Mustafa Paşa lakabıyla da tanınır.
Saray Yılları ve Siyasi Çalkantılar
Saray içinde hızla yükselen Mustafa Paşa için 1555, köklü bir kırılma noktası oldu. Rüstem Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesinin ardından önce çeşnigirbaşılığa indirildi; ardından çeşitli entrikalar gerekçesiyle sancakbeyi sıfatıyla Safed'e gönderilerek İstanbul'dan uzaklaştırıldı.
1556'da Manisa sancakbeyi Şehzade II. Selim'in lalası olarak atanan Mustafa Paşa, bu görev sırasında siyasi ağırlığını yeniden kazandı. Şehzadenin taht yarışında tek varis konumuna gelmesinde belirleyici rol oynadı; öte yandan Şehzade Selim ile kardeşi Bayezid arasındaki gerginliğin derinleşmesine de zemin hazırladı. 1560'ta Van beylerbeyliğine atanan Mustafa Paşa, ardından sırasıyla Halep ve Şam valilikleri görevini üstlendi.
1567'de Yemen'deki Mutahhar isyanını bastırmak üzere Serdar-ı Ekremliğe getirildi; ancak rakibi Koca Sinan Paşa'nın engellemeleri nedeniyle sefer bir türlü başlatılamadı ve 1568'de görevden alındı. İstanbul'a döndükten sonra bağışlanarak Divan-ı Hümayun'a kubbealtı veziri sıfatıyla dahil edildi.
Kıbrıs Seferi ve Fetih
Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın karşı çıkmasına karşın Mustafa Paşa, padişahı Kıbrıs'ın fethinin zorunluluğuna ikna etti. 15 Mayıs 1570'te adaya doğru hareket eden ordu, Eylül 1570'te Lefkoşa'yı teslim aldı. Kuşatmanın en zorlu halkasını oluşturan Magosa ise yaklaşık on aylık direnişin ardından Ağustos 1571'de düştü ve Kıbrıs resmen Osmanlı topraklarına katıldı.
İran Seferi ve Son Yıllar
1578'de Gürcistan ve Şirvan'ı Osmanlı hâkimiyetine almak amacıyla İran seferine çıkan Mustafa Paşa, Erzurum'da Diyarbakır beylerbeyi Özdemiroğlu Osman Paşanın kuvvetleriyle birleşti. Birleşik ordu Gürcistan içlerine ilerledi; 24 Ağustos 1578'de Tiflis alındı, Şirvan'ın ele geçirilmesinin ardından Anadolu'ya dönüldü.
1579'a dek doğu cephesinde kalan Mustafa Paşa, Sokollu Mehmed Paşa'nın öldürülmesinin ardından İstanbul'a çağrılarak İkinci Vezir olarak görevlendirildi. 7 Ağustos 1580'de İstanbul'da hayatını kaybetti; ölümünde yaklaşık seksen yaşındaydı.