İstanbul'un en hareketli ticaret merkezlerinden birine adını veren Veli Mahmud Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun kaderini tayin eden en önemli devlet adamlarından biridir. Sırbistan'ın Nobırda kasabasında 1420 yılında dünyaya gelen bu efsanevi sadrazam, askeri dehası ve diplomatik hamleleriyle Fatih Sultan Mehmed dönemine damgasını vurmuştur. Küçüklüğünde esir düşerek getirildiği Edirne sarayında zekasıyla öne çıkmış, ardından veziriazamlığa yükselerek imparatorluğun sınırlarını genişletmiştir. Hem Doğu'da hem de Batı'da kazanılan zaferlerin ardındaki beyin olan devlet adamı, 18 Temmuz 1474'te Yedikule'de hayatını kaybetmiştir.
Saraydan Orduya Uzanan Sıra Dışı Bir Yükseliş
Veli Mahmud Paşa, aslen Sırp kökenli olup, Teselya'nın Sırp despotları olan Angeliler ailesine mensuptur. Bazı tarihi belgelerde babasının adının Michael Angelus olduğu, kendi imzasında ise isminin Mahmûd İbn Abdülhay şeklinde geçtiği bilinmektedir. Osmanlıların Sırbistan seferiyle genç Mahmud'un hayatı tamamen değişti. Annesiyle birlikte kaçmaya çalışırken esir düşen küçük Mahmud, Edirne sarayına getirilerek İslami terbiye aldı. Üstün zekası ve çalışkanlığı sayesinde Enderun Mektebi'ne seçilmeyi başardı. Sarayda geleceğin Fatih'i olan Şehzade Mehmed ile yolları kesişti. Eğitimini tamamladıktan sonra yeniçeri subayı olarak orduya katıldı ve kısa sürede Ocakağalığı rütbesine yükseldi. Genç subay, 1453 yılında İstanbul'un fethi sırasında Edirnekapı ile Yedikule arasındaki kritik hatta orduyu komuta etti. Kuşatma sırasında gösterdiği olağanüstü cesaretle padişahın takdirini kazanarak Rumeli Beylerbeyi görevine getirildi.
Balkanlar'dan Anadolu'ya Büyük Fetihlerin Mimarı
Veli Mahmud Paşa, Belgrad seferindeki başarısızlığı nedeniyle azledilen Zağanos Paşa'nın yerine 1456 yılında sadrazam oldu. Yeniçerilikten yetişerek sadrazamlığa gelen ilk devlet adamıdır. Sadrazamlığı süresince Rumeli Beylerbeyliği vazifesini de beraberinde yürüterek askeri koordinasyonu tek elde topladı. İlk olarak 1458 yılında Sırbistan seferine çıkarak Reşav, Kuruca, Ostrovica, Durnik ve Güvercinlik kalelerini Osmanlı topraklarına kattı. Bu hamleyle Sırp Despotluğu tamamen ilhak edildi. Aynı yıl padişahla birlikte Mora yarımadasının fethine girişti ve 1460 yılında despotluğun merkezi olan Mistra'yı zaptetti. Mahmud Paşa'nın askeri faaliyetleri yalnızca Avrupa ile sınırlı kalmadı. Anadolu kıyılarındaki Bizans ve Ceneviz kolonilerinin varlığını tamamen sonlandırmak amacıyla 1459 yılında Amasra'yı, 1461 yılında ise Sinop ile birlikte Trabzon'u ele geçirerek asırlık Trabzon Rum İmparatorluğu'na son vermiştir. 1462 yılında, elçileri vahşice katleden Eflak Voyvodası III. Vlad'ın üzerine 18 bin kişilik bir orduyla yürüdü. Târgovişte'de uğradığı gece baskınına rağmen bölgede kontrolü sağlamayı bildi. Hemen ardından aynı yıl Midilli Adası'nı 27 günlük çetin bir kuşatmanın ardından teslim aldı. Büyük askeri başarılar peş peşe geldi. 1463 yılında Bosna seferine katılarak bu bölgenin Osmanlı eyaleti olmasını sağladı. Macar Kralı Matthias Corvinus'un Bosna topraklarına saldırması üzerine 1464'te yeniden Macarların üzerine yürüyüp onları geri püskürttü. Ancak 1466 yılının başlarında Karaman bölgesinden getirilen Türk muhacirlerin İstanbul'a iskan edilmesi sırasında rüşvet alarak haksız servet edindiği yönündeki iddialar ve saraydaki rakiplerinin sistemli yıpratma çalışmaları neticesinde padişah tarafından görevinden uzaklaştırıldı. Bir süre sonra donanmanın başına getirilerek Kaptan-ı Derya oldu ve 1470'te Venediklilerden Eğriboz Kalesi'ni geri alarak rüştünü tekrar ispatladı. Bu büyük zafer, ona ikinci kez sadrazamlık getirdi.
Trajik Son ve Geride Kalan Ölümsüz Eserler
İkinci sadrazamlıfı döneminde en büyük sınavını Doğu sınırında veren Mahmud Paşa, 1473 yılındaki Otlukbeli Muharebesi'nin kazanılmasında başrolü oynadı. Ancak zaferden sonra rakipleri tarafından hedef alınmaktan kurtulamadı. Otlukbeli öncesinde pusuya düşen Has Murad Paşa'nın vefatındaki sorumluluğu ve muharebe sonrasında kaçan Akkoyunlu ordusunu takip etmemesi gibi suçlamalar öne sürülererek hasımlarının kışkırtmasıyla yeniden görevden alınmıştır. İnzivaya çekildiği Hasköy'deki çiftliğinde yaşarken, Şehzade Mustafa'nın vefatı üzerine taziyeye geldiği İstanbul'da soğuk rüzgarlarla karşılaştı. Saraydaki hasımlarının körüklediği şüpheler, Fatih'in onu Yedikule zindanlarına hapsetmesine yol açtı. 50 günlük tutsaklığın ardından, 18 Temmuz 1474 tarihinde 54 yaşındayken idam edildi. Tarihçi Gelibolulu Mustafa Ali, sadrazamın idamını eşinin Şehzade Mustafa ile yaşadığı gizli ilişki ve ardından şehzadenin zehirlenmesi iddialarına dayandırsa da bu trajik sonun ardındaki sırlar günümüzde de tam olarak aydınlatılamamıştır. Kendisi de 'Adni' mahlasıyla Fars edebiyatı tarzında değerli şiirler kaleme almıştır. Geride bıraktığı hayır eserleri ise şunlardır:
- Mahmutpaşa Külliyesi: İstanbul Eminönü'nde yer alan bu büyük site; cami, medrese, türbe, hamam, sebil, çeşmeler ve 256 dükkan barındıran ünlü Mahmutpaşa Çarşısı'nı kapsar.
- Mahmud Paşa Bedesteni: Ankara'da inşa edilen ve günümüzde ünlü Anadolu Medeniyetleri Müzesi olarak hizmet veren görkemli yapıdır.
- Bursa ve Edirne Eserleri: Bursa'daki kervansaray ve mescit ile Edirne'deki meşhur Taşlık Camii bu dönemin önemli yadigarındandır.
- Hasköy ve Sofya Vakıfları: Hasköy'deki hamam ve medresenin yanı sıra Sofya'da bulunan Cuma camii, sebil ve han gibi yapılar onun kurduğu vakıflarla yaşatılmıştır.