Anadolu'nun manevi mimarlarından, şair ve mutasavvıf Hacı Bayram Veli, 1352 senesinde Ankara'nın Solfasol köyünde dünyaya gözlerini açmıştır. Asıl adı Numan bin Ahmed olan bu büyük bilge, babasının tarlasında çalışarak başladığı hayat yolculuğunda medrese eğitimiyle derinleşmiş, tasavvufi öğretileriyle kurduğu Bayramilik tarikatı vasıtasıyla geniş kitleleri etkilemeyi başarmıştır. 1429 yılındaki vefatına dek ilim yaymak ve insanlara doğru yolu göstermek amacıyla çalışan düşünürün kabri, günümüzde başkentte adını taşıyan caminin bitişiğinde yer almaktadır.
Eğitim Hayatı ve Tasavvufa İlk Adım
Tarım işleriyle uğraşan Koyunluca'lı Ahmed ile Fatma Hanım'ın evladı olan Numan, çocukluk yıllarında babasına tarlada yardım ettikten sonra Ankara'daki Kara Medrese'de eğitim görmeye başladı. Buradaki derslerini başarıyla tamamlamasının ardından bilgi birikimini zenginleştirmek hedefiyle Bursa yolunu tuttu. Bu tarihi kentte de bir müddet öğrenim gördükten ve bilgi birikimini artırdıktan sonra doğduğu topraklara geri dönerek oradaki medresede müderrislik yapmaya başladı. Müderrislik yaptığı bu dönemde öğrencilerine aktardığı ilim dalları arasında şunlar yer alıyordu:
- Tefsir ve fıkıh dersleri
- Hadis ilmi
- Matematik ve felsefe
- Arapça ile Farsça edebiyatı
Bir gün medresede ders verdiği sırada kendisini ziyarete gelen Şüca-i Karamani, hocası Hamideddin-i Veli'nin selamını ileterek onu Kayseri'ye davet etti. Numan, bu daveti duyar duymaz müderrislik görevini bırakıp yola koyuldu. İki isim Kurban Bayramı'nda bir araya geldiğinde, Somuncu Baba olarak da tanınan hocası "İki bayramı birden kutluyoruz!" buyurarak kendisine "Bayram" lakabını verdi ve onu talebeliğe kabul ederek din ve fen ilimlerinde üstün derecelere ulaştırdı.
Bayramiye Tarikatı'nın Kuruluşu ve İrşad Dönemi
Hocasının yanında yüksek derecelere erişen Bayram, onunla birlikte hac ibadetini yerine getirdikten sonra "Hacı Bayram" olarak anılmaya başladı. Çevresindekilerin ona ermiş gözüyle bakması neticesinde adı zamanla Hacı Bayram Veli haline geldi. 1412 yılında hocası Hamidüddin'in Aksaray'da vefat etmesi üzerine Ankara'ya dönen mutasavvıf, burada irşad faaliyetlerine başladı. Bu dönüş, Türk tarihindeki ilk yerli tarikat olan Bayramiye'nin kuruluşu olarak kabul gördü. Tarikatın eğitim faaliyetleri, ibadet, barınma ve yemek ihtiyaçlarını karşılamak üzere inşa edilen tekkelerde yürütülüyordu. Bu doğrultuda 1415 yılında Ulus meydanındaki eski bir mabedin bitişiğinde tarikat tekkesinin yapımına başlandı. Bu irfan yuvasına dönemin meşhur alimleri ve halk aşıkları adeta akın etti. Hacı Bayram Veli'nin yetiştirdiği en bilinen talebeler şunlardır:
- Damadı Eşrefoğlu Rumi
- Şeyh Akbıyık ve Bıçakçı Ömer Sıkinî
- Göynüklü Uzun Selahaddin
- Yazıcızade Ahmed ve Mehmed Bican kardeşler
- Fatih Sultan Mehmed'in hocası Akşemseddin
Onun manevi nüfuzunu fark eden Osmanlı Padişahı İkinci Murad Han, kendisini Edirne'ye davet ederek ona büyük hürmet göstermiş ve Eski Cami'de vaaz vermesini sağladıktan sonra Ankara'ya geri göndermiştir.
Tasavvufi İnancı ve Felsefi Görüşleri
Şiirlerinde "Bayramî" mahlasını kullanan mutasavvıf, eserlerinde Yunus Emre ve Hacı Bektaş-i Veli'nin etkilerini taşıyan hece vezniyle manzumeler üretti. Hayatının sonuna kadar İslam inancını yaymaya gayret gösteren Hacı Bayram Veli'nin geliştirdiği felsefeye göre asıl ve yegane varlık Tanrı'dır. Yaratanın bütün evreni kapladığını, tek, önsüz ve sonsuz olduğunu savundu. Tasavvuf yoluna giren bir kişinin uyması gereken üç temel prensip belirledi:
- Bütün eylemlerin kaynağı Tanrı'dır ve insanoğlu yalnızca bir araç konumundadır.
- Yaratan her varlıkta kendini gösterir, gerçek varoluş Tanrı'nın tecelli etmesidir.
- Tüm nitelikler ilahi birer yansımadan ibarettir.
Bu ilkeleri sırasıyla eylemlerin birliği (tevhid-i ef'al), niteliklerin birliği (tevhid-i sıfat) ve öz birliği kavramlarıyla temellendirdi. İnsanın dünyevi ve geçici varlıklardan uzaklaşıp kendi içine yönelerek derin bir tefekküre dalması durumunda Yaratan'ı gönlünde bir ışık olarak görebileceğini savunan bu inanca göre, törene katılan dervişler bir daire oluşturarak şeyhin belirlediği ilahi isimleri gözleri kapalı biçimde yüksek sesle anarlar. Üç kız ve beş erkek çocuk babası olan Hacı Bayram Veli, 1429 yılında doğduğu Ankara'da hayata gözlerini yumdu.