Büyük Selçuklu Devleti sınırları içerisindeki Tus şehrinde 1058 yılında dünyaya gelen Ebu Hamid Muhammed ibn Muhammed el Gazali, İslam düşünce tarihinin en etkili din alimleri ve filozofları arasında yer alır. Döneminin önde gelen fikir önderlerinden biri olan ve gerek Doğu'da gerekse Batı dünyasında derin izler bırakan bu büyük deha, güçlü muhakeme kabiliyeti ve örnek ahlakıyla tanınmıştır. Hayatı boyunca hakikatin peşinden koşan ve 53 yıllık ömrüne yüzlerce eser sığdıran İmam Gazali, 19 Aralık 1111 tarihinde yine doğduğu topraklar olan Tus'ta vefat etmiştir.
Tus'tan Bağdat'a Uzanan İlim Yolculuğu
İlköğrenimini Tus'ta tamamladı. İlim tahsilini derinleştirmek amacıyla daha sonra Cürcan'a gitti. Orada Ebû Nasr el-İsmailî'den dersler aldı. Öğrenim hayatının en önemli duraklarından biri ise Nişabur oldu. Buradaki meşhur Nizamiye Medresesi bünyesinde yirmi sekiz yaşına kadar eğitimine devam eden genç alim, teorik ve pratik birikimini üst seviyeye taşıdı. Düşünsel dünyasının şekillenmesinde, itikadi konularda Ebu Hasan Eş'ari'nin görüşleri, ameli meselelerde ise Şafiî mezhebinin ilkeleri belirleyici rol oynadı.
Takvimler 1091 yılını gösterdiğinde Gazali, döneminin en prestijli eğitim kurumu olan Bağdat Nizamiye Medresesi'nin Baş Müderrisliği görevine atandı. Bu göreve getirilmesi büyük yankı uyandırdı. Bu vazifeyi yürüttüğü süre zarfında sayısız talebeye rehberlik eden tecrübeli müderris, özellikle kabiliyetleriyle öne çıkan üç yüz seçkin öğrencisine dönemin tüm gerekli ilimlerini öğretti. Bağdat'taki bu parlak kariyeri, onun ilmi otoritesini zirveye taşırken, iç dünyasında başlayacak büyük bir dönüşümün de habercisi olacaktı.
Hakikat Arayışı ve Tasavvufa Yöneliş
Öğrenmeye karşı merakı büyüktü. Zirvedeki kariyerine rağmen Gazali, zihnindeki soruların ve hakikat arayışının peşinden gitmeyi seçti. Bilgiye ve öğrenmeye karşı duyduğu merak, onu dönemin farklı dini ve fikri akımlarını araştırmaya yöneltti. Kendi çağında gerçeği arayan insanları kelâmcılar, felsefeciler, bâtınîler ve sûfiler olmak üzere dört gruba ayırdı. Bu grupların savunduğu tüm fikirleri inceledi. Kelâm, felsefe ve Bâtınîilik ekollerinin görüşleri kaleme aldığı eserlerinde detaylı biçimde tenkit etti. Bu arayışın neticesinde, aradığı mutlak hakikati tasavvuf yolunda bularak sûfiliğe yöneldi.
Bu köklü zihinsel dönüşüm süreci, Gazali'yi 1095 yılında Bağdat'taki saygın görevinden ve kurulu düzeninden ayrılmaya sevk etti. Ruh dinginliğini aramak üzere Şam'a gitti. Burada iki yıl kaldı. Ardından 1097 yılında mukaddes toprakları ziyaret etmek amacıyla Mekke'ye Hac yolculuğuna çıktı. Dönüşünde sırasıyla Şam ve Bağdat üzerinden tekrar memleketi Tus'a gitti. Tasavvuf alanında hızla ilerledi. Nizamülmülk'ün oğlu Fahrülmülk'ün isteği üzerine 1106 yılında Nişabur Nizamiye Medresesi'nde yeniden ders vermeye başlasa da, kısa süre sonra Tus'a geri döndü. Burada inşa ettirdiği Tekke'de müritleriyle birlikte sufi bir yaşam sürdü.
İslam Düşünce Mirasına Bırakılan Ölümsüz Eserler
Gazali, 53 yıllık ömrü boyunca durmaksızın yazmış ve ardında devasa bir kütüphane bırakmıştır. Çeşitli kaynaklar onun risale ve reddiyelerle birlikte 500 civarında kitap kaleme aldığını belirtse de, günümüze kadar ulaşmayı başaran eserlerinin sayısı 75'tir. Bu eserler hem yazıldıkları dönemin ilmi tartışmalarını yansıtır hem de sonraki asırlara yön veren zengin içerikler sunar.
Büyük alimin kaleme aldığı ve bugün de değerini koruyan önemli yapıtlarından bazıları şunlardır:
- İhyau Ulumi'd Din: Gazali'nin en geniş hacimli ve en yaygın şekilde bilinen şaheseridir. Dört ana bölümden meydana gelen bu dev çalışmada fıkıh ve tasavvuf konuları harmanlanmıştır. Yazıldığı dönemden günümüze dek İslam coğrafyasında yoğun ilgi görmüş ve üzerine pek çok şerh yazılmıştır.
- El münkız mine'd Dalal: Müellifin hakikate ulaşma yolculuğunu kişisel bir dille aktardığı otobiyografik nitelikteki bu kitap, çeşitli fikri fırkaları inceleyerek tenkit eder.
- Makaasidü'l Felasife: Gazali'nin felsefe sistemini eleştirmeden önce, konuyu ne denli derinlemesine kavradığını ortaya koymak amacıyla hazırladığı ön inceleme çalışmasıdır.
- Tehafütü'l Felasife: Özellikle Aristotelesçi felsefeye yönelik sert eleştiriler içeren ve felsefi düşünceye ciddi bir darbe vuran meşhur tenkit kitabıdır.
- El Mustafa: İslam hukuku metodolojisine (Usul-i fıkıha) dair önemli konuları barındıran ve dört bölümden oluşan yetkin bir eserdir.
- El İktisad fi'l İtikad: Doğrudan inanç ve itikad konularına odaklanan temel kaynaklardan biridir.
- Kimya-i Saadet: İman ve ahlak esaslarını ele alan bu eser, yazarın başyapıtı İhyau Ulumi'd Din'in Farsça dilindeki muhtasar bir özeti konumundadır.
- El Kıstasül Müstakim ve Fedâih-ul-Bâtınîyye: Dönemin Bâtınîilik akımına karşı yazılmış, onların görüşlerini çürüten reddiye ve tenkitleri içerir.
- Bidayetül Hidaye: Din ve ahlak kurallarını öğretici bir kitaptır. İlk kısmında zahiri ibadetler ile ahlak konularını, ikinci kısmında ise kalbin itaat ve isyan hallerini ele alır. Uzuvların doğru kullanımına dair tavsiyelerin ardından, kalbin kibir ve iki yüzlülük gibi manevi hastalıklardan arındırılması yollarını işler.
Ayrıca müellifin bilim ve tefekkür dünyasına kazandırdığı Miyarül İlim, Mihekkun Nazar, Mişkatül Envar, Tefsir u Yakuti't Te'vil, Cevahirül Kur'an, El Basıt, El Vasıt, Maksaadül-Esna fi Şerhi'l-Esmaül Hüsna, Makaasıd Maznunü Bih la Gayri Ehlih, El Veciz, Mizanül Amel, Faysal ül-tefrika beyne'l -İslam ve'z-zendeka, İlcam ül-avam an İlm-i Kelam, El Mustazhiri, Er-Redd ül-cemil Ala Sarih, Kitab ül-erbain, Minhac ül-abidin, Eyyühe'l Veled, Mükâşefetül-Kulûb, Nasihatül Müluk, Ed-Dürc, Mafsalül Hilaf ve Hüccetül Hak gibi pek çok değerli çalışması bulunmaktadır.