Ahmet Yesevi, 1093 yılında bugükü Kazakıstan sınırlarındaki Sayram kasabasında dünyaya geldi. Tarih sahnesinde ilk büyük Türk mutasavvıfı ve şairi olarak kabul edilen bu büyük isim, İslam dünyasında derin izler bıraktı. Tam adı Ahmed bin İbrâhim bin İlyâs Yesevî olan bu büyük önder, temellerini attığı Yesevilik akımı vasıtasıyla Orta Asya bozkırlarından Balkan dağlarına kadar uzanan son derece geniş ve nüfuzlu bir manevi coğrafyayı inşa etmiştir. Bölgedeki Türk boylarına sade bir dille hakikati anlatarak onların inanç dünyasını şekillendirdi. Manevi rehber, 1166 senesinde 73 yaşındayken hayata gözlerini yumdu.
Sayram'dan Yesi'ye Ulaşan İlim Yolculuğu
Daha yedi yaşındayken babasını kaybeden Ahmet Yesevi, ablasıyla birlikte Sayram yakınlarında bulunan Yesi şehrine göç etti. Küçük yaşta Arslan Baba adındaki ünlü bir Türk şeyhinin terbiyesine girerek temel eğitimini almaya başladı. Buradaki ilk tasavvufi eğitim safhasını başarıyla tamamladı. Manevi yolculuğunu derinleştirmek isteyen genç bilge, yirmi yedi yaşına geldiğinde dönemin ilim merkezlerinden olan Buhara'ya yöneldi.
Buhara'da, devrin en parlak din bilginlerinden Şeyh Yusuf Hemedani'nin dergahına katılarak onun müridi oldu. Burada son derece yoğun bir tasavvuf eğitiminden geçti. Hemedani'nin en yetkin dört halifesinden üçüncü olmayı başaran Yesevi, kendisinden önceki iki halifenin ardından şeyhinin makamına oturdu. Ancak bu irşad makamında uzun süre kalmadı. Manevi liderliği Şeyh Abdülhalik Gücdûvani'ye devrederek kendi köklerinin bulunduğu Yesi'ye dönme kararı aldı.
Yesi'ye dönünce hemen Yeseviye Ocağı'nı kurdu. Bu ocak, kısa sürede her yere dalga dalga yayılan devasa bir irşad merkezine dönüştü. Diğer taraftan, Buhara'da bıraktığı Gücdûvani'nin yetiştirdiği Muhammed Bahaüddin Nakşbend, Yeseviye Ocağı dışında dönemin en güçlü iki tarikatından birini kuracaktı. Buhara merkezli kurulan bu Nakşibendiye tarikatı, zaman içerisinde Afganistan, Hindistan ve Anadolu gibi coğrafyalara yayıldı.
Yesevi ise kendi manevi öğretisini, kıymetli hocası Arslan Baba'dan devraldığı derin ehl-i beyt sevgisiyle harmanlayarak, bu doğrultuda şekillenen duru ve kuşatıcı bir Türk tasavvuf anlayışı üzerine kurmayı tercih etmiştir. Bir Türk sufi tarafından kurulan bu ilk büyük tarikat, öncelikle Maveraünnehir, Taşkent ve batı Türkistan çevresinde etkili oldu. On üçüncü yüzyıldan itibaren yaşanan yoğun göç hareketleriyle birlikte bu manevi dalga Anadolu'ya ve nihayetinde Balkanlar'a kadar ulaştı.
Anadolu'nun Manevi Fethini Gerçekleştiren Erenler
On üçüncü yüzyıldan itibaren Anadolu coğrafyasında neşvünema bulmaya başlayan Bektaşîlik, Babaîlik ve Haydarîlik gibi köklü manevi oluşumlar, özünde doğrudan Yesevîlik tarikatının bağrından çıkan ve oradan beslenen birer kol niteliğindedir. Ahmet Yesevi, Anadolu'ya bizzat ayak basmasa da yetiştirdiği dervışler vasıtasıyla bu toprakların manevi fethini gerçekleştirdi. Onlar bu toprakların manevi fatihleriydi.
Bu isimlerin başında, ileride Yunus Emre'nin gizemli mürşidi kabul edilecek olan destansı şahsiyet Hacı Bektaş Veli gelmektedir. Aynı şekilde hem dini hem de askeri bir kahraman olan Sarı Saltuk da bu zincirin önemli halkalarından biridir. Anadolu Ahiliğinin kurucusu ve pir-i mürşidi sayılan Ahi Evren de bu manevi okulun bir mensubudur. Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Bey'in hürmet ettiği kayınpederi Şeyh Edebali ile Orhan Gazi'nin mürşidi Geyikli Baba da Ahmet Yesevi'nin izinden giden dervışler arasındadır.
Üç Parçaya Bölünen Ömür: İbadet, İlim ve Alın Teri
Hoca Ahmet Yesevi, ömrünü son derece disiplinli şekilde üç eşit bölüme ayırmıştı. Günün büyük kısmını ibadet ve zikirle geçirirdi. İkinci dilimde öğrencilerine zahiri ve batini ilimleri öğretirdi. Üçüncü bölümde ise kimseye yük olmadan, tahta kaşık ve kepçeler yontup satarak geçimini sağlardı.
Büyük mutasavvıf, dergahındaki kendine has zikir usulü sebebiyle yaşadığı dönemde bazı katı din alimleri tarafından eleştirilere maruz kaldı. Buna karşılık o da kaleme aldığı şiirlerde, samimiyetten uzak yaşayan alimler ile sahte sufilerin tutumlarını sert bir dille eleştirdi. Eserlerinde ve sohbetlerinde en çok işlediği temalar arasında Yaratıcı ve peygamber sevgisi ilk sırayı alıyordu. Ayrıca yoksulları ve yetimleri gözetmek, dini kaidelere bağlılık, ahlaki güzellik, nefis mücadelesi ve öz eleştiri gibi konuları sürekli işledi.
Maneviyata yön veren fikirlerini, halkın kolayca anlayabileceği sade bir Türkçe ile yazılmış manzumelerle anlattı. "Hikmet" adı verilen bu şiirler zaman içerisinde derlenerek ünlü Dîvân-ı Hikmet mecmualarını meydana getirdi.
Yerin Altındaki Çilehane ve Ebedi Miras
Rivayetlere göre büyük Türk mutasavvıfı, Hz. Muhammed'in vefat yaşı olan altmış üç senesine ulaştığında dergahının hemen alt kısmında küçük ve mütevazı bir oda şeklinde çilehane hazırlatmıştır. "Çilehane" denilen bu karanlık hücrede, ömrünün kalan yıllarını neredeyse tamamen ibadet ve tefekkürle geçirdi. Ahmet Yesevi'nin İbrahim ismini verdiği sevgili oğlu, kendisi hayattayken ebediyete göç etmiştir. Ancak soyu, kızı Gevher vasıtasıyla devam etmeyi başardı.
Bu kutlu soydan çok önemli şahsiyetler yetişti. Semerkantlı Şeyh Zekeriyyâ, Üsküplü Şâir Atâ ve ünlü seyyah Evliya Çelebi bu isimlerin en bilinenleri arasındadır. Manevi önder, 1166 yılında yetmiş üç yaşında Kazakıstan topraklarında fani dünyaya veda etti.
Timur'un talimatıyla mezarın üzerine kısa sürede görkemli bir türbe inşa edilmeye başlandı. Girişilen hummalı çalışmaların ardından birkaç yıl içinde bu anıtsal mezar; kütüphanesi, aşevi, mescidi ve dervış hücreleriyle birlikte Orta Asya mimarisinin en nadide örneklerinden biri olan devasa bir külliyeye dönüşmüştür. Günümüzde bu görkemli külliye, Orta Asya'nın en önemli manevi ziyaret merkezlerinden biri olma özelliğini korumaktadır. Ahmet Yesevi'nin kaleme aldığı ve günümüze kadar ulaşan en önemli eserleri şunlardır:
- Dîvân-ı Hikmet
- Fakrnâme
- Risâle der Âdâb-ı Tarîkat
- Risâle der Makâmât-ı Erba‘în