Orhan Gazi, 6 Şubat 1288 tarihinde Bilecik'in Söğüt ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Osmanlı beyliğini köklü bir devlet yapısına kavuşturan tarihi adımların en büyük mimarıdır. Babası ve hanedanın kurucusu Osman Bey, annesi ise Şeyh Edebali'nin kızı Mal Hatun'dur. Genç yaşından itibaren büyük bir disiplin altında eğitildi. Şeyh Edebali ve Dursun Fakih gibi dönemin saygın bilginlerinden dersler aldı. Bu kıymetli eğitimlerin yanında, Bizans sınırındaki mücadelelere katılarak askeri dehasını erken yaşta kanıtladı. Babasının vekili olarak 1320'de idareyi üstlendi, 1326'da ise resmen tahta geçti.
Beylikten Devlet Teşkilatına Geçiş
Orhan Gazi, sadece sınırları genişletmekle kalmayıp beyliği kurumsal bir yapıya büründürdü. Bu doğrultuda atılan stratejik adımlar, yeni devletin kalıcı olmasını sağladı. Onun döneminde kurulan müeesseler, Osmanlı idari sisteminin temel direklerini oluşturmuştur. Gerçekleştirilen başlıca kurumsal yenilikler şunlardır:
- Askeri alanda ilk düzenli ordu olan Yaya teşkilatı kuruldu.
- Devlet işlerinin görüşüldüğü Divan örgütü, vezirlik makamı ve adli teşkilat yapılandırıldı.
- Ekonomik bağımsızlığın simgesi olan ilk Osmanlı gümüş parası basıldı.
- Hukuk sistemini düzenlemek amacıyla ilk Osmanlı yasaları toplandı ve sancaklara kadılar atandı.
- Eğitim alanında büyük bir adım atılarak İznik'te ilk medrese açıldı.
Fetihler ve Sınırların Genişlemesi
Tahta geçişinin ardından askeri faaliyetlere hız veren padişah, gözünü stratejik öneme sahip bölgelere dikti. Uzun süredir kuşatma altında tutulan Bursa, 1326 yılında fethedilerek devletin yeni başkenti yapıldı. Bu tarihi fethin ardından yönünü Bizans topraklarına çeviren Orhan Gazi, 1329'da Pelekanon Savaşı'nda imparatorluk ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, 1330 yılında İznik'in, ardından 1337'de ise İzmit'in fethini kolaylaştırdı. Kocaeli yarımadasının tamamen ele geçirilmesiyle Bizans'ın Anadolu'daki varlığı neredeyse son buldu. Ege ve Marmara kıyılarında hakimiyet kurmak isteyen sultan, Karesioğulları Beyliği'ndeki iç karışıklıklardan yararlandı. 1341-1345 yılları arasında bu beyliğin topraklarını ilhak ederek Osmanlı'ya ilk kez deniz kıyısı kazandırdı. Böylece Marmara'nın güney kıyılarının kontrolü tamamen Osmanlıların eline geçti.
Rumeli'ye Geçiş ve Bizans ile İlişkiler
Bizans sarayındaki taht kavgaları, Osmanlı Devleti için yepyeni bir dönemin kapılarını araladı. İmparatorluğunu ilan etmek isteyen Kantakuzenos, Orhan Gazi'den askeri yardım talebinde bulundu. Bu iş birliğini pekiştirmek için kızı Theodora'yı Osmanlı hükümdarıyla evlendirdi. Orhan Gazi'nin bu evlilikten Süleyman Paşa, İbrahim, Halil, Kasım ve Fatma Hatun adında beş evladı oldu. Askeri ittifak çerçevesinde Süleyman Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Balkanlar'da önemli başarılar elde etti. Yapılan yardımların karşılığı olarak 1353'te Gelibolu yarımadasındaki stratejik Çimpe Kalesi Osmanlı'ya bırakıldı. Bu kale, Türklerin Rumeli topraklarındaki ilk askeri üssü haline gelerek tarihi bir köprü vazifesi gördü. Çimpe'nin kazanılmasıyla başlayan Rumeli harekatı, Bolayır ve Tekirdağ'a kadar olan hattın fethiyle sonuçlandı. Bölgeye Anadolu'dan gelen Türkmen aileler yerleştirilerek fetihlerin kalıcı olması sağlandı.
Adil Hükümdarın Vedası ve Mirası
Orhan Gazi, sadece bir fatih değil, tebasının haklarını koruyan örnek bir şahsiyetti. Kendinden çok askerini ve halkını gözeten merhametli yapısıyla ulemanın ve tebanın sevgisini kazandı. Adalete verdiği önemi, 'Adaletin en kötüsü geç tecelli edenidir. Sonunda hüküm isabetli olsa da geciken adalet zulümdür.' sözleriyle tarihe kazımıştı. Sarışın, uzun boylu ve mavi gözlü bu karizmatik lider, sık sık halkın arasına karışarak dertleri bizzat dinlerdi. Babası Osman Gazi'den devraldığı 16 bin kilometrekarelik beyliği, 95 bin kilometrekareye ulaştırarak devasa bir sınır genişlemesine imza attı. 1359 yılında oğlu Süleyman Paşa'nın av kazasında vefat etmesi, yaşlı hükümdarı derinden sarstı. Evlat acısının getirdiği üzüntüyle sağlığı bozulan Orhan Gazi, Mart 1362'de 74 yaşında vefat etti. Vefat etmeden önce oğlu I. Murad'a yaptığı vasiyette, cihan devleti olma vizyonunu şu sözlerle aktarmıştı: 'Oğul! Cennet - mekan babam Osman Gazi Han bir avuç toprağı beylik yaptı. Biz Allah'in izniyle beyliği sultanlığa çevirdik. Sen daha da büyüğünü yapacaksın! Osmanlı'ya iki kıt'a üzerinde hükmetmek yetmez. zira İ'la-yı kelimetullah (Allahü tealanın ismi şerifini yüceltmek, İslamiyet'i yaymak) azmi iki kıt'aya sığmayacak yüce bir azimdir.'