Mualla Eyuboğlu (tam adıyla Emine Muallâ Eyuboğlu Anhegger), cumhuriyet tarihinin ilk kadın mimarlarından biri olarak, ülkenin dört bir yanına yayılan eğitim yuvalarını inşa eden ve tarihi mirasın korunmasında kritik roller üstlenen seçkin bir Cumhuriyet aydınıdır. 13 Mart 1919 tarihinde Sivas sancağına bağlı Aziziye kasabasında dünyaya gelen Eyuboğlu, 16 Ağustos 2009'da İstanbul Beyoğlu'nda yaşamını yitirmiştir. Mimarlık eğitimini tamamladıktan sonra, Anadolu'nun köylerine eğitim götürmeyi amaçlayan Köy Enstitüleri projesinde aktif görev alarak meslek hayatına adım atmıştır. Kendisi mesleğe adanmış bir ömür sürdü. Edirne'den Kars'a kadar uzanan geniş bir coğrafyada enstitü binalarının tasarımı ve inşası süreçlerini bizzat yönetirken, aynı zamanda bu okullarda geleceğin yapıcılarını eğitmiştir. Yaşamının %10'undan fazlasını ve kariyerinin ilerleyen dönemlerini ise Topkapı Sarayı Harem Dairesi ve Rumeli Hisarı gibi simge yapıların restorasyon çalışmalarına imza atarak kültürel mirasın korunmasını sağlamıştır.
Entelektüel Bir Aile ve Kültür Çevresi
Mualla Eyuboğlu, geç Osmanlı döneminden erken Cumhuriyet yıllarına uzanan süreçte etkin rol oynayan köklü bir aileye mensuptur. Ailesi köklü bir geçmişe sahiptir. Geçmişte Maçka voyvodalığı yapmış olan sülale, Soyadı Kanunu sonrasında Eyüboğulları adını alan Eyyubiler soyundan gelmektedir. Mutasarrıf Rahmi Bey ile Lütfiye Hanım'ın beş çocuğundan dördüncüsü olarak dünyaya gelen sanatçı, Selahaddin Eyyubi'ye uzanan soy geçmişlerini Silvan kökenli Eyubzadelerin son kuşağı olarak tanımlamıştır. Sabahattin Eyüboğlu, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Nezahat ve Mustafa adında kardeşleri bulunan Eyuboğlu, Kurtuluş Savaşı'nın çetin koşullarında Kütahya ve Artvin illerinde çocukluğunu geçirmiştir. Babasının milletvekili seçilmesiyle Trabzon'da başladığı temel eğitimini, ailenin İstanbul'a taşınması üzerine İstanbul Kız Lisesi'nde tamamlamıştır.
Evlerinde Yahya Kemal Beyatlı ve Necip Fazıl Kısakürek gibi edebiyat dünyasının dev isimlerinin ağırlandığı bir entelektüel iklimde yetişmiştir. Ağabeyleri aracılığıyla bu sanatsal çevresini ömrü boyunca sürdürme fırsatı bulmuştur. Cevat Şakir, Azra Erhat, Halet Çambel, Orhan Veli, Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal, Âşık Veysel, Ruhi Su ve Mîna Urgan gibi Türkiye'nin en parlak sanat ve edebiyat figürleriyle yakın dostluklar kurmuştur. DGSA Mimarlık Bölümü mezunudur. 1942 yılında bu okuldan mezun olduğunda, o dönem mezuniyet başarısı gösteren yalnızca dört kadın mimardan biridir.
Köy Enstitülerinde İnşaat ve Eğitim Dolu Yıllar
Mezuniyetinin ardından, Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde çalışan ağabeyi Sabahattin Eyüboğlu aracılığıyla Köy Enstitüleri'nin vizyoner kurucusu İsmail Hakkı Tonguç ile tanışmıştır. Bu tanışma hayatını bütünüyle değiştirdi. 31 Aralık 1942'de Hasanoğlan Köy Enstitüsü Yapı Kolu Başkanı ve enstitünün yüksek bölümünde inşaat öğretmeni olarak göreve başlamıştır. Yanına verilen iki Macar usta ile birlikte Eskişehir, Aydın, Kayseri ve Erzurum gibi illeri dolaşarak enstitü arazilerini belirlemiş ve binalar yükseltmiştir. Yarışmalarla belirlenen projeleri sahada uygularken, aynı zamanda Hasanoğlan'daki bazı özgün yapıların mimari tasarımlarını da bizzat kendisi üstlenmiştir.
Dedikodulara konu olan ve kuşbakışı bakıldığında orak ve çekiç şeklini andırdığı öne sürülen Güzel Sanatlar binasını o tasarlamıştır. Bu yapı enstitünün simgesi oldu. Bunun yanında Hasanoğlan'da hamam, kantin, büyük ve küçük marangoz atölyeleri ile çocuk oyun parkını inşa etmiştir. Erzurum'un Aziziye ilçesinde 1942'de faaliyete geçen Pulur Köy Enstitüsü ile Aydın'ın Ortaklar beldesinde 1944'te açılan Ortaklar Köy Enstitüsü de onun imzasını taşımaktadır. Öğrencilere birçok farklı derste rehberlik etmiştir. Bu dersler şunlardır:
- Mimarlık Bilgisi ve Teknik Resim
- Zirai Yapıcılık ve İç Süslemeciliği
- İşlik, Seminer Çalışmaları ile Sanat ve Uygarlık Tarihi
1942 ile 1947 yılları arasında tam 21 enstitünün kuruluş aşamasında çalışan mimar, yakalandığı zehirli sıtma hastalığı nedeniyle buradaki görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır.
Kariyerinin İkinci Evresi: Tarihi Yapıların Restorasyonu
Sıtma hastalığını atlattıktan sonra meslek hayatında yeni bir sayfa açan Mualla Eyuboğlu, 1952 ile 1983 yılları arasında koruma ve restorasyon alanına yoğunlaşmıştır. İstanbul'un ve Osmanlı İmparatorluğu'nun en nadide eserlerinden biri olan Topkapı Sarayı Harem Dairesi'nin restorasyonunda kritik görevler üstlenmiştir. Ayrıca Boğaz'ın incisi Rumeli Hisarı'nın restorasyonunda da emeği geçmiş, bu yapıları aslına uygun şekilde geleceğe taşımıştır. Otuz yılı aşkın bir süre boyunca tarihi mirasın korunması için titizlikle çalışarak Cumhuriyet dönemi koruma mimarlığının en önemli temsilcilerinden biri haline gelmiştir.