Mehmet Sabahattin Eyüboğlu, 1909 yılında Trabzon'un Akçaabat ilçesinde dünyaya gelmiş, ömrünü Türkiye'nin kültür ve eğitim hayatına adamış seçkin bir yazar, çevirmen ve akademisyendir. Genç yaşta katıldığı devlet sınavını kazanarak, Atatürk'ün bizzat verdiği talimat çerçevesinde Avrupa'ya yüksek öğrenim görmeye gönderilen seçilmiş yetenekler arasına katılmıştır. Fransa'daki Dijon, Lyon ve Paris üniversitelerinde filoloji, edebiyat ve estetik alanlarında derinlemesine eğitimler almıştır. Bu kıymetli donanımla 1933 yılında ülkesine geri dönerek, İstanbul Üniversitesi bünyesinde akademik hayatına adım atmıştır. 13 Ocak 1973 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yuman bu değerli aydın, Anadolu hümanizmasının ve çağdaşlaşma serüveninin başat simalarından biridir.
Avrupa'dan Hasanoğlan'a Uzanan Eğitim Köprüsü
Yurda dönüşünün ardından İstanbul Üniversitesi Fransız Dili ve Edebiyatı Kürsüsü'nde doçent unvanıyla çalışmaya başlayan genç akademisyen, 1939 yılına kadar buradaki eğitim vazifesini başarıyla yürütmüştür. Cumhuriyet rejiminin kökleşme sürecinde Ankara'da da mühim sorumluluklar üstlenmiştir. Eğitim müfettişliği ve Talim Terbiye Kurulu üyeliği gibi idari ve denetleyici görevlerde bulunmuştur. Anadolu'nun kalkınma hamlesinde kritik rol oynayan Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü bünyesinde 1943 ile 1947 yılları arasında kültür tarihi dersleri okutarak, genç köy enstitülülere yeni ufuklar kazandırmıştır. Bu verimli dönemde, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in öncülüğünde kurulan efsanevi Tercüme Bürosu'nda da faal bir görev almıştır.
Tercüme Bürosu ve Edebi Üretim Alanı
Tercüme Bürosu bünyesindeki çalışmaları, yazarın Türk edebiyatında yeni bir çeviri ekolü oluşturmasını sağlamıştır. Cumhuriyetin aydınlanma meşalesini harlayan bu büroda, dünya klasiklerinin Türkçe ile buluşması yönünde muazzam bir gayret göstermiştir. Sabahattin Eyüboğlu, edebiyat dünyasına ilk adımlarını 1930'lu yıllarda köşe yazıları ve denemeler kaleme alarak atmıştır. Hâkimiyet-i Milliye ve Tan gibi o dönemin saygın gazetelerinde yazıları neşredilmiştir. Bunun yanı sıra Kültür Haftası, İnsan ve Varlık gibi prestijli dergilerde yazınsal duruşunu pekiştirmiştir. Yazın hayatında sadece üretici bir yazar olmakla yetinmemiştir. Edebiyat dostları Orhan Veli Kanık, Nurullah Ataç ve Melih Cevdet Anday ile omuz omuza vererek dönemin en mühim yayını olan Tercüme dergisinin çıkarılmasında öncülük etmiştir.
Kendi deneme yazılarının yanında yazar, özellikle Fransız düşünür Montaigne ve doğu felsefesinin simgesi Ömer Hayyam çevirileriyle büyük bir şöhret edinmiştir. Ayrıca Vedat Günyol ile birlikte kurdukları entelektüel ortaklık sayesinde Jean-Paul Sartre başta olmak üzere pek çok dünya yazarının eserini dilimize kazandırmıştır. Yeni Ufuklar adlı dergiye de yazılarıyla güç veren sanatçı, çeviri faaliyetlerinde sınır tanımamıştır. Ne var ki, Vedat Günyol ile beraber Babeuf'tan Türkçeleştirdikleri "Devrim Yazıları" adlı eser, 1965 yılında yetkililerce toplatılmıştır.
Edebiyatın yanı sıra görsel sanatlara ve Türk kültür varlıklarına da yakın ilgi gösteren Eyüboğlu, kısa metrajlı filmler çekmiş ve M. Ş. İpşiroğlu ile ortak çalışmalara imza atmıştır. Birlikte hazırladıkları sanatsal ve akademik yapıtlar şunlardır:
- "Avrupa Resminde Gerçek Duygusu" (1953, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları)
- "Fatih Albümüne Bir Bakış" ve bu çalışmanın Fransızca baskısı olan "Sur l'Album du Conquérant" (1955)
- "Saklı Kilise" (1957, Türkçe-Fransızca iki dilli eser)
- "Turquie: Miniatures Anciennes" (1961, UNESCO Yayınları)
Akademik Mücadele, 147'ler ve Toplumsal Davalar
Akademik yolculuğu 1947 yılında yeniden kesiştiği Fransa seyahati ile devam etmiştir. Bir yılı aşkın süren bu ikinci Avrupa deneyiminin ardından yurda dönmüş ve İstanbul Üniversitesi bünyesinde Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde karşılaştırmalı Türk - Fransız edebiyatı alanında 1960 yılına kadar dersler vermiştir. Aynı zamanda İstanbul Teknik Üniversitesi ve Tatbiki Güzel Sanatlar Okulu bünyesinde de 1950'li yıllarda sanat tarihi dersleri vermiştir. Ülkedeki siyasi çalkantılar onun da hayatını derinden etkilemiştir. 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sonrasında üniversitelerden uzaklaştırılan ve "147'ler" olarak adlandırılan akademisyenler grubunda yer almıştır. Daha sonra haksızlığın giderilmesi ve haklarının iade edilmesiyle birlikte Teknik Üniversite bünyesindeki öğretim üyeliği görevine geri dönerek buradaki akademik mesaisini sürdürmüştür.
Hayatı boyunca özgürlükçü düşünceyi savunan yazar, 12 Mart Darbesi sonrasında da büyük bir sınava tabi tutulmuştur. "Gizli komünist örgütü kurmak" şeklindeki asılsız iddialarla Vedat Günyol ve Azra Erhat gibi yakın dostlarıyla beraber gözaltına alınarak tutuklanmıştır. Yargılandıkları bu siyasi davada, yöneltilen tüm suçlamalardan aklanarak beraat etmiştir. Hem Türkçeye kazandırdığı klasik eserlerle hem de edebiyat üzerine kaleme aldığı derinlikli tahlillerle Sabahattin Eyüboğlu, ülkemizin düşünsel haritasını şekillendiren en özgün entelektüellerden biri olarak tarihe geçmiştir.