Cumhuriyet döneminin en önemli bilim insanlarından biri olan Zehra Halet Çambel, Hitit medeniyetinin sırlarını gün yüzüne çıkaran öncü bir arkeolog ve aynı zamanda olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcudur. 27 Ağustos 1916'da Berlin'de dünyaya gelen Çambel, 12 Ocak 2014 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Genç Türkiye Cumhuriyeti'nin yetiştirdiği bu değerli isim, Sorbonne'da aldığı eğitim ve üstün azmi sayesinde Karatepe-Arslantaş kazılarında Hitit hiyerogliflerinin çözülmesini sağlayarak dünya arkeoloji tarihini değiştirmiştir. Bilimsel kariyerinin yanı sıra çok yönlü kişiliğiyle de öne çıkan Çambel, spor alanındaki tarihi duruşuyla da hafızalara kazınmıştır.
Avrupa'dan Anadolu'ya Ulaşan Çocukluk ve Gençlik Yılları
Çambel seçkin bir ailede büyüdü. Babası, Almanya'da askeri ataşelik yapan ve Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın çevresinde bulunan Hasan Cemil Bey'dir. Annesi ise dönemin Berlin Büyükelçisi olan İbrahim Hakkı Paşa'nın kızı Remziye Hanım'dır. Dört çocuklu bir ailenin üçüncü evladı olarak doğan Çambel'in kardeşleri de kendi alanlarında başarı kazanmıştır. Kendisi; hukukçu ve gazeteci Leyla Çambel ile kanser üzerine araştırmalar yapan Perihan Çambel'in kız kardeşi, mühendis Bülent Çambel'in ise ablasıdır. Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki mütareke günlerinde ailesiyle birlikte bir süre İsviçre ve Avusturya sınırları içinde yaşamını sürdürdü. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte, henüz sekiz yaşındayken Türkiye'ye adım attı. Eğitim hayatına İstanbul'da devam etti. Arnavutköy Amerikan Kız Koleji çatısı altında ortaokul ve lise eğitimini başarıyla tamamladı. Lise sıralarında eğitim alırken, sanat tarihi öğretmeninin derslerdeki etkileyici anlatımları kendisini derinden sarstı. Öğretmeniyle gerçekleştirdiği heyecan verici İstanbul gezileri, tarihi mekanlara duyduğu tutkunun temelini oluşturdu. Ayrıca bu kolej yıllarında eskrim sporu ile tanışarak bu alanda kendisini hızla geliştirdi.
Paris'te Bilim Yolculuğu ve Tarihi Olimpiyat Reddi
Lise eğitimini başarıyla bitirdikten sonra Fransız hükümetinin sunduğu prestijli burs imkanından faydalandı. Bu bursla birlikte Fransa'nın başkenti Paris'e giderek Sorbonne Üniversitesi'nde üç sene boyunca arkeoloji alanında lisans eğitimi aldı. Kariyerindeki akademik donanımını artırmak amacıyla Hititçe ve antik İbranice dillerini de öğrendi. Sahadaki ilk deneyimini ise 1935 yılında yaşama şansı buldu. O dönem Dr. Kurt Brittel başkanlığında yürütülen Alacahöyük kazılarına stajyer sıfatıyla dahil oldu. Fransa'da bulunduğu dönemde yalnızca dersleriyle sınırlı kalmadı. Boş zamanlarını masa tenisi, binicilik ve eskrim gibi spor dallarına ayırarak değerlendirdi.
Bu spor disiplini ona tarihi bir kapı açtı. Zehra Halet Çambel, 1936 Berlin Yaz Olimpiyatları'nda eskrim dalında ülkesini temsil etme hakkı kazandı. Mücadeleler sırasında takım arkadaşı Suat Fetgeri Aşeni ile birlikte olimpiyatlara katılan ilk Türk kadın sporcu olarak tarihe geçti. Olimpiyat oyunları esnasında dönemin Alman lideri Adolf Hitler tarafından özel bir görüşmeye çağrıldı. Ancak Çambel, kendi hükümetinin izni olmadan böyle bir buluşmaya katılmayacağını belirterek bu daveti geri çevirdi. Bu kararlı duruş, onun ilkeli karakterini gözler önüne sermiştir.
Savaş Yılları ve Anadolu Topraklarında Hititlerin İzinde
Fransız topraklarındaki eğitim hayatını tamamladıktan sonra Sorbonne bünyesinde doktora çalışmalarına başladı. Tarihler 1939 yılının yaz aylarını gösterdiğinde, İstanbul Fransız Arkeoloji Enstitüsü'nün öncülüğünde yapılan bir çalışmaya katılmak için Türkiye'ye döndü. Dr. Emilie Haspels idaresinde gerçekleştirilen Yazılıkaya/Midas şehri kazı faaliyetlerinde aktif görev aldı. Tam bu süreçte İkinci Dünya Savaşı patlak verdi. Savaşın getirdiği zorlu şartlar nedeniyle Fransa'ya geri dönemedi. Türkiye'de kalmaya karar veren araştırmacı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde Helmuth Theodor Bossert'in asistanı olarak akademik çalışmalarını sürdürdü.
Karatepe Kazıları ve Kültürel Mirasın Korunması
Zehra Halet Çambel'in meslek hayatındaki en büyük dönüm noktalarından biri Karatepe-Arslantaş Höyüğü olmuştur. Boğazköy'deki kazılarla başlayan saha yolculuğu, onun ömrünü adayacağı devasa bir projeye dönüştü. Karatepe bölgesinde gerçekleştirdiği özverili çalışmalarla Hitit hiyerogliflerinin gizemini çözmeyi başaran ekibe liderlik etti. Burası bilim dünyasında Hitit dilinin anahtarı olarak kabul edilen tarihi bir merkez haline geldi. Çambel, ortaya çıkarılan bu eşsiz eserlerin yerinde sergilenmesi için büyük çaba sarf etti. Sonunda Türkiye'nin ilk açık hava müzesini yine bu bölgede kurarak kültürel mirasın korunmasında öncülük etti. Hayatı boyunca arkeolojiye katkı sunan Çambel, ünlü Akyaka evlerinin mimari tasarımlarıyla bilinen Nail Çakırhan ile evliydi.
Öne Çıkan Başarıları ve Çalışmaları
Onun yaşam yolculuğundaki önemli kilometre taşları şunlardır:
- Karatepe-Arslantaş Höyüğü'nde ülkenin ilk açık hava müzesini hayata geçirmesi,
- Olimpiyat oyunlarında Türkiye'yi temsil eden ilk kadın sporcu unvanını alması,
- Hitit dili ve yazısının çözülmesi süreçlerine büyük katkı sağlaması,
- Alacahöyük ve Boğazköy gibi dünya çapındaki kazı projelerinde görev yapması.