Mete Han, M.Ö. 234 yılında Orta Asya'da dünyaya gelmiş; Büyük Hun İmparatorluğu'nu kurarak Türk tarihinin en belirleyici figürlerinden biri olmuştur. Çin kaynaklarında Mete adıyla anılan bu hükümdar, Türk destanlarında Oğuz Kağan olarak yer alır. Türk boylarını ilk kez tek çatı altında toplayan Mete Han, oluşturduğu devlet geleneği ve ordu teşkilatıyla sonraki on altı büyük Türk devletine ilham kaynağı olmuştur.
Efsanevi Doğuş ve Erken Yıllar
Oğuz Destanı'nda aktarıldığına göre, Mete Han'ın doğumu olağanüstü işaretlerle başlamıştır. Dünyaya geldiği gün annesinden bir kez süt emmiş, bir daha emmemiştir. Bir yıl dolmadan konuşmaya, iki-üç yaşındayken ata binmeye başlamıştır. Okunu ve yayını erken yaşta kuşanıp ava çıktığı, bu kahramanlıklarının tüm Türk elleri arasında hızla yankı uyandırdığı nakledilmektedir.
Babası Teoman Han onu, üvey annesinin kışkırtmasıyla Kuşanlara rehin göndermiştir. Anlaşma bozulunca canı tehlikeye giren Mete Han süratle yurduna döndü; babası bu dönüşü ödüllendirerek ona on bin askerlik bir bölge verdi. Mete Han bu gücü iyi değerlendirdi, ordusunu disiplinli bir savaş makinesi hâline getirdi ve oku geliştirerek menzilini uzattı.
Tahta Çıkış ve Devlet Kuruluşu
Babasının, tek tanrı inancını öğrenince onu öldürmeyi planladığını haber alan Mete Han, hazırlıklarını tamamlayıp M.Ö. 209'da Teoman Han'ı yenerek Hun tahtına oturdu. Bu tarih, ilk organize Türk ordusunun kuruluş yılı olarak da kabul görmektedir. Orduyu Onlar, Yüzler, Binler ve Onbinler biçiminde hiyerarşik gruplara bölen Mete Han, komutanlarına Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Tümenbaşı unvanlarını verdi; itaatin sarsılmaz bir ilke olduğunu belirledi.
Tahta çıktıktan sonra ilk icraat olarak doğudaki Tunguzları ortadan kaldırdı; Hazar Denizi'ne uzanan coğrafyadaki tüm Türk boylarını egemenliği altında birleştirdi. Otuz beş yıllık kağanlığı boyunca ülkenin sınırları Hazar Denizi'nden Hint Okyanusu'na, Himalayalar'dan Sibirya'ya dek genişledi. Çin'i korumak için inşa edilen Çin Seddi bile Hun kuvvetlerini durdurmaya yetmedi; Mete Han bir seferinde 320 bin kişilik ordusunu Çin içlerine kadar sürdü, Çin Hükümdarı Kao-Ti'yi kuzey topraklarını bırakmak ve 58 yıl boyunca vergi ödemek zorunda bıraktı.
Devlet Felsefesi ve Mirası
Mete Han'ın kurduğu devlette boylar iç işlerinde serbestti; merkeze yalnızca vergi ve asker sağlamakla yükümlüydüler. Bu gelenek Osmanlılara kadar taşındı. Oğuz Töresi adıyla tarihe geçen ilkeler; disiplin, adalet, ahlak ve millete hizmet ekseninde şekillenmişti. Mete Han'ın iki evliliğinden dünyaya gelen altı oğlu sırasıyla şu adları taşıyordu:
- Gün, Ay, Yıldız — göğün kızından doğanlar, Boz-Ok kolunun atası
- Gök, Dağ, Deniz — yerin kızından doğanlar, Üç-Ok kolunun atası
Bu altı oğulun her birinin dörder evladı olmasıyla bugünkü 24 Oğuz Boyu ortaya çıktı. Mete Han devleti oğulları arasında paylaştırırken yayı üç parçaya böldükleri için Boz-Ok, okları paylaştıkları için de Üç-Ok adlarını koydu.
Devlet malının millete ait olduğuna ilişkin tutumu onun yönetim anlayışını özetler niteliktedir: Düşmanları atını ve eşini istediğinde vermiş; ancak çorak da olsa bir toprak parçasını vermeyi reddetmiş, ardından düşmana ani baskın düzenleyerek onları yenmiştir. M.Ö. 174'te hayatını kaybeden Mete Han, kurduğu teşkilat ve töreyle Türk tarihine silinmez bir iz bırakmıştır.