Kimdir?
Mete, Çince adıyla Mao-tun (Modu Şanyu), MÖ 209-174 arasında hüküm sürmüş Asya Hun İmparatorluğu'nun Türk-Hun hükümdarıdır. Babası Teoman'dır. Oğuz Kağan Destanı'ndaki Oğuz Kağan'la aynı kişi olduğu düşünülür. Asıl adının Batur ya da Bagatur olduğu, adın yanlışlıkla Mei-tei diye çevrilmesi yüzünden literatüre Mete olarak girdiği belirtilir.
Kağan oluşu
Çin kaynaklarına göre babası Teoman, üvey annesinin etkisiyle Mete yerine üvey kardeşini tahta çıkarmak istedi ve Mete'yi komşu Yüeçiler'e rehin olarak gönderdi. Ardından Yüeçiler'e savaş ilan ederek Mete'nin öldürülmesini hedefledi. Mete Yüeçiler'in elinden kaçtı; Teoman onun cesaretine karşılık bir tümen asker verdi. Mete sonunda babasını, üvey annesini ve kardeşlerini öldürerek MÖ 209'da kağan oldu. Anlatılan bir öyküye göre ıslıklı çavuş okunu kullanarak askerlerini sınadı: okunu önce sevdiği atına çevirdi, tereddüt edenleri cezalandırdı. Sonra aynı okla babasını hedef aldığında hiçbir asker tereddüt etmedi.
Hunların yükselişi
Mete önce toprak talep eden doğu komşusu Donghular'ı ağır biçimde yendi; Donghular yıllık vergi ödemeyi kabul ederek MÖ 208'de Hun egemenliğine girdi. Moğolistan'ın kuzeyindeki Tunguz gibi halkları da bünyesine kattı. MÖ 203'te Yüeçiler'i yenerek topraklarına kattı, Ordos'ta Tahin Türkleri'ni yendi. Çin üzerine seferler düzenleyerek Sarı Irmak'ın güneyindeki kaleleri aldı ve önemli ticaret yollarını denetim altına aldı.
Baideng ve Han Hanedanı
MÖ 200'de Han imparatoru Gaozu'nun 320.000 kişilik ordusunu Baideng'te kuşattı. Gaozu, Mete'nin eşine hediyeler gönderdi ve kuzey eyaletlerini bırakma ile yıllık vergi gibi şartları kabul ederek kuşatmadan çıktı. MÖ 198'de barış istedi; Han prensesinin Tanhu'nun eşi olması ve yıllık haraç şartıyla antlaşma yapıldı. Gaozu'nun ölümünden sonra MÖ 192'de Mete, imparatoriçe Lü Hou'ya kaba bir üslupla evlenme teklifi içeren mektup gönderdi; imparatoriçe saygısızlığa karşın bir prenses göndermeyi seçti. Çin kaynaklarına göre Mete sonra özür diledi.
İmparatorluğun genişliği
Mete, steplerin atlı göçebe halklarını tek imparatorluk altında birleştirdi; Tarım Havzası'ndaki vaha şehir devletleri de ona bağlılık yemini etti. Ordusu savaş zamanı toplanan sivillerden değil, sürekli eğitimli profesyonel askerlerden oluşuyordu. MÖ 174'te öldüğünde yaklaşık 18.000.000 km² büyüklüğünde bir imparatorluk bıraktı; sınırları doğuda Japon Denizi'nden batıda İdil Nehri'ne uzanıyordu.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Mete Han maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.