İslam tarihinin gidişatını değiştiren en önemli şahsiyetlerden biri olan Hz. Ali, hicretten yirmi üç yıl önce Mekke'de, kutsal Kabe'nin kalbinde dünyaya gözlerini açtı. Tam adı Ali bin Ebu Talib Merkedî olan bu büyük lider, İslam Devleti'ni 656 ile 661 yılları arasında dördüncü halife sıfatıyla yönetti. Peygamberin hem amcaoğlu hem de damadı olan bu kutlu şahsiyet; eşsiz adaleti, sarsılmaz cesareti, savaş meydanlarındaki dehası ve derin ilmi sayesinde tarihin akışını derinden etkileyen bir lider oldu. Altı yaşından itibaren bizzat Hz. Muhammed'in hanesinde yetişen bu eşsiz şahsiyet, onun rehberliğinde şekillenen yaşamıyla İslam medeniyetine yön verdi. Hayatını inancına adayan kahraman, nihayetinde 28 Ocak 661 tarihinde Kûfe'de şehit edilerek Necef'te ebedi istirahatgahına çekildi.
Kabe'den Medine'ye Uzanan Adanmışlık Yolu
Ebu Talib ve Fatıma bint Esed çiftinin evladı olarak doğan Hz. Ali, çocukluk yıllarından itibaren Peygamber'in özel terbiyesinden geçti. Bu yakınlığın doğal bir neticesi olarak, Hz. Hatice'nin ardından İslam davetine icabet eden ve iman getiren ilk erkek çocuk oldu. Müşriklerin baskılarına göğüs geren genç Ali, Peygamber'in Medine'ye hicreti sırasında canını hiçe sayarak onun yatağına yattı. Bu fedakarlıkla Müşrikleri yanıltmayı başardı. Mekkelilere ait emanetleri sahiplerine teslim etme vazifesini tamamladıktan sonra, o da kutsal hicret kervanına katılarak Medine'ye ulaştı. Medine'de Peygamber'in kızı Hz. Fatıma ile evlenerek onunla kutlu bir yuva kurdu. Fatıma hayatta olduğu müddetçe başka bir evlilik yapmayan Hz. Ali'nin bu evlilikten Hasan, Hüseyin, Zeynep, Ümmü Gülsüm ve henüz doğmadan vefat eden Muhsin adında çocukları oldu.
Savaş Meydanlarında Efsaneleşen Bir Deha ve Zülfikar
Hz. Ali, Tebük Seferi hariç, İslam ordusunun katıldığı tüm gazvelerde en ön safta yer alarak sancağı gururla taşıdı. Bedir Savaşı'nda tek başına düşman ordusundan yirmi bir kişiyi etkisiz hale getirerek askeri dehasını kanıtladı. Uhud Savaşı'nda ise Kureyş'in en güçlü dokuz savaşçısına karşı durdu ve vücuduna yetmiş yara almasına rağmen Peygamber'i siper etti. Onun bu muazzam fedakarlığı karşısında Cebrail'in, "Zülfikar'dan başka kılıç, Ali'den başka yiğit yoktur" sözünü haykırdığı rivayet edilir. Hendek Savaşı'nda Arapların yenilmez kabul edilen cengaveri Amr bin Abduved ile teke tek çarpışarak onu mağlup etti. Bu zafer, kuşatmacıların ümidini kırdı. Hayber Savaşı'nda ise daha önceki taarruzlar sonuçsuz kalmışken sancağı devraldı. Kalenin devasa kapısını tek eliyle söküp kalkan olarak kullandı. Bu destansı zaferle Şam-Suriye ticaret yolunun güvenliği tam olarak sağlandı.
İlim Kapısı, Hilafet Yılları ve Miras Mücadeleleri
Peygamber 632 yılında vefat ettiğinde henüz otuz üç yaşında olan Hz. Ali, onun defin işlemlerini bizzat üstlendi. Müslümanların bir kısmı, Rasulullah'ın Gadir Hum mevkiinde kendisinden sonra Ali'yi halef gösterdiğini savunuyordu. Ayrıca Peygamber'in kendisine hitaben söylediği "Sen bana oranla Harun'un Musa'ya sahip olduğu mevkiye sahipsin" sözü de bu inancın temeliydi. Ancak çoğunluk Hz. Ebu Bekir'in halifeliğini kabul etti. Bunun üzerine Hz. Ali, toplumsal birliği korumak amacıyla geri planda kalmayı tercih etti. Bu dönemde eşi Fatıma ile birlikte Peygamber'den kalan Fedek Arazisi mirası konusunda hukuki bir mücadele verdi. Ebu Bekir bu mülklerin devlete ait olduğunu savunurken, Ali ayetlere dayanarak bunun aile hakkı olduğunu belirtti. Daha sonra gelen halife Hz. Ömer, Medine'deki arazileri Haşimoğullarına devretse de Fedek'i yine devlet hazinesinde tuttu.
İç Savaş Rüzgarları ve Kûfe'de Şehadet
Ücüncü Halife Hz. Osman'ın suikasta uğramasının ardından halkın ısrarlı biatıyla devletin başına geçen Hz. Ali, adil reformlar başlattı. Dört yıl dokuz ay süren zorlu halifelik döneminde, toplumun bozulan yapısını düzeltmek ve Peygamber'in sünnetini yeniden ihya etmek amacıyla çok önemli sosyal ve iktisadi ıslahatlara imza attı. Ne var ki, Osman'ın katillerinin bulunmasını şart koşan muhaliflerle karşı karşıya kaldı ve bu durum İlk Fitne adı verilen iç savaşı doğurdu. Basra yakınlarında gerçekleşen ve Cemel Vakası olarak anılan çatışmada, muhalif orduları mağlup etmeyi başardı. Şam Valisi Muaviye ile yapılan ve bir buçuk yıl süren Sıffin Savaşı ise tarihin en acı dolu sayfalarından biri oldu. Daha sonra Nahrevan Savaşı'nda Haricilere karşı savaştı. Onları çok ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu mağlubiyetin intikamını almak isteyen Harici Abdurrahman bin Mülcem, Kûfe Camisi'nde Hz. Ali'ye zehirli bir kılıçla saldırdı. Kılıç darbesini aldığı an 'Kabe'nin Rabbine andolsun ki kurtuluşa erdim' diye haykıran bu büyük imam, evinde iki gün yattıktan sonra hicretin kırkıncı yılında şehadete kavuştu. Onun vefatıyla İslam dünyasında yeni bir dönem başlarken, kabrinin yeri yaklaşık bir asır gizli kaldıktan sonra Necef'te açıklandı.
İlim ve Adaletin Ebedi Mirası
Hem Sünni hem de Şiî dünyasında ilmin zirvesi kabul edilen Hz. Ali, Peygamber tarafından "hikmet şehrinin kapısı" olarak tanımlanmıştır. Kur'an ayetlerinin iniş sebeplerini ve batıni anlamlarını en ince ayrıntısına kadar bilen bilge lider, adaletin de simgesiydi. "Bana bir harf öğretenin kırk yıl kölesi olurum" sözü, onun eğitime ve bilgiye verdiği değeri gösteren en büyük kanıttır. Zengin bir aile yaşantısına sahip olan bu büyük şahsiyetin nesli, asırlar boyunca İslam coğrafyasına adalet ve ilim taşımaya devam etti.
Neslinin türediği ve soyunu sürdüren oğulları şunlardır:
- Hasan
- Hüseyin
- Muhammed (İbn-i Hanefiyye)
- Abbas
- Ömer