Kimdir?
Cengiz Han, doğum adıyla Temuçin ya da Timuçin, 1162'de doğmuş ve Ağustos 1227'de ölmüş Moğol komutan ve hükümdardır. Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu ve ilk hanıdır. Hükümdarlığı sırasında hiçbir savaşı kaybetmediği belirtilen Cengiz Han, dünya tarihinin en büyük askerî liderlerinden biri sayılır. Doğum adından çok "güçlü hükümdar" anlamına gelen Cengiz Han adıyla anılır.
13. yüzyılın başında Orta Asya'daki göçebe bozkır kavimlerini birleştirip Moğol siyasi kimliği altında bir ulus hâline getirdi.
Seferleri ve imparatorluk
1206-1227 arasında Kuzey Çin'deki Batı Xia ve Jin Hanedanı'na, Türkistan'daki Kara Hıtay'a ve Maveraünnehir'e, Harezm, Horasan ve İran'daki Harezmşahlar'a, Kafkasya'daki Gürcülere, Deşt-i Kıpçak'taki Rus knezliklerine, Kıpçaklar'a ve İdil Bulgarları'na seferler düzenledi. Sonunda Pasifik Okyanusu'ndan Hazar Denizi'ne ve Karadeniz'in kuzeyine uzanan bir imparatorluk kurdu.
Öldüğünde toprakları tahminen Büyük İskender'in dört, Roma İmparatorluğu'nun iki katı büyüklüğündeydi. İmparatorluk, ölümünden sonra oğulları ve torunları döneminde daha da genişleyerek bitişik sınırlara sahip en büyük imparatorluk oldu. Seferleri sırasında pek çok kent tahrip edildi ve milyonlarca insan öldürüldü.
Ordu, yasa ve yazı
Bozkır geleneğindeki onlu teşkilatı kullanarak yeteneğe dayanan, meritokratik bir ordu kurdu. Büyük bir asker olarak ün kazanmasında, kurduğu posta teşkilatı ve casus ağıyla istihbarata verdiği önem etkili oldu.
Cengiz Yasası adıyla yazıya geçen kuralları işkenceyi, yalan söylemeyi, hırsızlığı ve zinayı yasakladı. Zanaatkârlara, doktorlara, eğitimli kişilere ve her dinden din adamlarına, hangi ulustan olurlarsa olsunlar, saygı gösterilmesini ve vergiden muaf tutulmalarını düzenledi. Halkının yazıya kavuşması için Uygurlardan önemli kişileri başkent Karakurum'a çağırttı, Moğolca için Uygur alfabesini uyarlattı ve bunu çocuklarına öğretmelerini istedi; böylece Moğol dili yazılı hâle geldi.
Kökeni ve ölümü
Soyağacı yarı mitolojik bir biçimde anlatılır. 1240'ta Moğolca yazılan Moğolların Gizli Tarihi'ne göre Cengiz Han'dan on kuşak önce yaşayan Alangoya, soyunun efsanevi büyük annesidir. Cengiz Han'ın bağlı olduğu Börçiginler, Alangoya'nın en küçük oğlu Bodoncar'ın soyundandır. 1140'ta Börçiginlerden Kabul, bütün Moğolların ilk lideri olarak "Han" unvanını almış, Cengiz Han'ın babası Yesügey Bahadır onun torunu olmuştur.
Cengiz Han 1227'de Kuzey Çin'deki Tangutlar'ı yendiği seferden dönerken bilinmeyen bir nedenle öldü. Mezarının yeri bugün de bilinmemektedir. Mezarının gizli tutulmasını vasiyet ettiği yönündeki söylenti birçok kişi tarafından uydurma sayılır; arkeologlar gömüldüğü yere yaklaştıklarını düşünmektedir.
Benzer kişiler
- Selahaddin Eyyubi (Komutan)
- Köprülü Fazıl Ahmet Paşa (Komutan)
- Toktamış Han (Hükümdar)
- Veli Mahmud Paşa (Komutan)
- Büyük Katerina (Hükümdar)
- Korkunç İvan (Hükümdar)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Cengiz Han maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.