Toktamış Han Kimdir?

Kimdir?

Toktamış Han, Altın Orda Devleti'nin hanıdır. Cengiz Han'ın oğlu Cuci Han'ın soyundan gelir. Yıllarca süren iç karışıklık döneminin ardından Altın Orda Hanlığı'nda birliği yeniden sağlayan hükümdar olarak bilinir. Kesin doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1340'lı yılların sonu ile 1350'li yılların başında doğduğu tahmin edilir. 1405 yılında Tümen yakınlarında hayatını kaybetmiştir.

İlk yılları ve hanlığı

Babası Tulu Hoca, Urus Han tarafından öldürülünce Toktamış Timur'a sığındı. Anlatılan tarihî rivayetlere göre Timur ona Otrar ile Sabran'ın ya da Sugnak şehrinin yönetimini verdi. Bu şehirler Urus Han'ın elinde olduğundan Toktamış, Urus Han'la ve oğullarıyla savaşarak onları yendi. Ardından Batı Deşt-i Kıpçak'ın hâkimi Mamay Mirza'yı da mağlup etti. Böylece Cuci ulusunu birleştirdi ve Azerbaycan ile Harezm dışında kalan Altın Orda topraklarını tek çatı altında topladı.

Moskova Kuşatması

Ülkesinde birliği sağlayan Toktamış, Rus topraklarına yöneldi. Ağustos 1382'de bazı knezliklerin desteğini de alarak Moskova'yı kuşattı. Doğrudan başarı elde edemeyince hileye başvurdu; para karşılığında kuşatmayı kaldıracağını söyledi. Şehrin kapıları açılınca saldırdı, Moskova'yı yerle bir etti ve büyük ganimetle geri döndü. Bu olayda şehirde 24.000 kişinin öldürüldüğü söylenir.

Timur'la savaşları

Toktamış, 1383'te Timur'un egemenliğindeki Harezm'e girerek kendi adına para bastırdı. Sonra Tebriz'e yöneldi; başta şehre giremedi, ancak yine para karşılığında barış yapacakmış gibi davranarak içeri girdi, şehri yağmaladı ve âlimlerini başkent Saray'a gönderdi. 1387'de Keş'i yağmaladı. Ertesi yıl Timur'a bağlı Sabran'ı kuşattı ve Timur'un oğlu Ömer Şeyh Mirza'yı Otrar yakınında yendi; Buhara'yı alma girişimi ise sonuçsuz kaldı. İki hükümdar 1391 haziranında Kunduzca Nehri kıyısında karşılaştı ve savaşı Timur kazandı. Yine de Toktamış Deşt-i Kıpçak üzerindeki hâkimiyetini korudu. 15 Nisan 1395'te Terek Irmağı kıyısında yapılan ikinci savaşı da Timur kazandı. Timur, Toktamış'ı takip ederek Ükek'e ve Moskova'ya kadar gidip buraları yağmaladı. Bu mücadele, Altın Orda Devleti'nin yıkılışına zemin hazırladı.

Son yılları ve ölümü

Timur'un dönüşünden sonra Toktamış Kefe'ye hâkim oldu. Edigey Mirza'nın desteğiyle han olan Timur Kutluk'a yenilince Litvanya Prensi Vitovt'a sığındı. İkisinin birleşik ordusu 12 Ağustos 1399'da Edigey Mirza'ya yenildi. Toktamış 1405'e kadar kaçak yaşadı ve Edigey tarafından sürekli takip edildi. Timur'la ilişkilerini düzeltmek istediyse de Timur'un ani ölümü onu iyice yalnız bıraktı. Takipten kaçarken Karaton Nehri yakınlarında atıyla birlikte uçuruma yuvarlanarak öldü.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Toktamış Han maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.