Toktamış Han Kimdir?

Tarihin en hareketli dönemlerinden birine yön veren Toktamış Han, Cengiz Han’ın soyundan gelen cesur bir lider olarak 1341 yılında Ak Orda sınırlarında dünyaya gözlerini açtı. Hayatı boyunca bozkırın egemenliği için savaşan bu kudretli devlet adamı, babasının trajik ölümünün ardından sığındığı Emir Timur’un desteğiyle büyük bir güç kazandı. Kazandığı bu askeri güçle Kıpçak bozkırlarını tek bir çatı altında toplamayı başardı. Dönemin en büyük güçlerinden biri olan Altın Orda Devleti’ni yeniden canlandırarak Rus prensliklerini dize getirdi. Ancak tahtını borçlu olduğu hamisi Timur ile giriştiği amansız güç mücadelesi, hem kendi sonunu hem de koca bir imparatorluğun çöküşünü hazırladı.

Bozkırın Yükselen Yıldızı ve Taht Mücadelesi

Gençlik yıllarında büyük acılar ve ihanetlerle sınanan Toktamış’ın kaderi, babası Tulu Hoca’nın Akordu hükümdarı Urus Han tarafından katledilmesiyle tamamen değişti. İntikam ve taht arzusuyla yanıp tutuşan genç prens, 1375 yılında dönemin en büyük askeri dehası Timur Han’ın sarayına sğınarak himaye talep etti. Timur’dan olağanüstü bir ilgi gören ve destek alan Toktamış’a, Otrar ile Savran kentlerinin yanı sıra sancak, asker, at ve davul gibi hükümdarlık nişanları verildi. Kendisine sunulan bu imkanları dehasıyla birleştiren genç lider, Kıpçak Bozkırı’nı ele geçirmek için vakit kaybetmeden büyük seferler başlattı. İlk olarak 1378 yılında Sığnak kentini kontrolü altına almayı başardı. Bir yıl sonra Temür Melik’i bozguna uğratarak Doğu Deşt-i Kıpçak bölgesinde hakimiyetini ilan etti. Dur durak bilmeyen azmi sayesinde 1380’de Kıyat Mama’yı da mağlup eden Toktamış, Batı Deşt-i Kıpçak’ı topraklarına katarak parçalanmış olan Altın Orda birliğini yeniden kurmayı başardı.

Moskova Seferi ve Altın Orda’nın Altın Çağı

Devletin birliğini sağladıktan sonra rotasını kuzeydeki Rus knezliklerine çeviren çiçeği burnunda hükümdar, Moskova merkezli Rus Knezi Dimitri Donskoy’a elçiler göndererek bağlılık bildirmesini talep etti. Ancak gücüne güvenen Dimitri’nin bu barışçıl teklifi reddetmesi, bozkırın hiddetini üzerine çekmesine yetti. Ordusunun başına geçen kararlı han, yıldırım hızıyla kuzeye ilerleyerek birkaç gün süren şiddetli çarpışmaların ardından Moskova kapılarını yıktı. Yapılan kanlı mücadelede yirmi dört bin Rus askeri hayatını kaybederken, şehir tamamen kontrol altına alındı ve muazzam miktarda savaş ganimeti toplandı. Yenilgiyi kabul etmek zorunda kalan Dimitri Donskoy, büyük oğlu Vasil’i rehin olarak Altın Orda sarayına gönderdi. Ayrıca beş yıllık birikmiş vergiyi de ödeyerek yeni bir barış antlaşması imzalamaya razı oldu. Bu zaferle birlikte Toktamış Han, Altın Orda İmparatorluğu’nu bölgenin en mutlak gücü konumuna getirdi.

Büyük İhanet, Terek Bozgunu ve Trajik Son

Gücünün zirvesine ulaşan Toktamış Han, kazandığı bu muazzam nüfuzun etkisiyle tehlikeli siyasi adımlar atmaya başladı. Eski hamisi Timur Han’ın İran seferinde olmasını fırsat bilerek, Timurlulara ait Harezm bölgesinde kendi adına paralar bastırdı. Bununla da yetinmeyip Kafkasya ve Azerbaycan topraklarını ele geçirmek amacıyla askeri faaliyetlere girişti. 1384-1385 kışında Tebriz’i yağmalatan han, Mısır Memlûk Devleti ile ittifak arayışlarına girdi. Tüm bu adımları büyük bir nankörlük ve ihanet olarak gören Timur Han, ordusuyla Kıpçak bozkırlarına doğru sefere çıktı. İki dev ordu, 14 Nisan 1395 tarihinde Terek Nehri kıyısında karşı karşıya geldi. Yaşanan amansız savaşı kaybeden Toktamış Han, başkent Saray’ı geride bırakarak kaçmak zorunda kaldı.

Timur’un ordusu tarafından Sibirya içlerindeki Ükok şehrine kadar kovalanmasına rağmen yakalanamayan devrik han, bozkırda hayatta kalma mücadelesi verdi. Timur’un güneye çekilmesiyle yeniden güç toplamaya çalışsa da bu kez karşısında yeni han Temür Melik ve güçlü destekçisi Emir Edigü’yü buldu. 1397 yılında bir kez daha mağlup olarak Litvanya Prensi Vitovt’a sğındı. Vitovt ile kurduğu birleşik ordu, 12 Ağustos 1399’da Edigey Mirza karşısında ağır bir bozguna uğradı. Bu tarihten sonra tam altı yıl boyunca kaçak bir hayat süren Toktamış Han, Edigü’nün suikastçılarından kaçmaya çalıştı. En nihayetinde 1406 yılında Sibirya’nın Tümen şehri yakınlarındaki Karaton Nehri civarında, peşindeki fedailerden kaçarken atıyla birlikte uçuruma yuvarlanarak can verdi. Sibirya'daki bu ölümün, Emir Edigü'nün adamları tarafından gerçekleştirildiği kabul edilmektedir.

Toktamış Han’ın vefatının ardından geride kalan oğulları tahtı ele geçirmek için kıyasıya bir mücadeleye girişti:

• Celâleddin: Babasının mirasını sürdürmek için taht mücadelesi veren oğullarından biri.
• Cabbar Berdi ve Kerim Berdi: Kardeşleriyle egemenlik savaşına giren diğer şehzadeler.
• Kebek: Altın Orda tahtı üzerinde hak iddia eden bir diğer oğul.
• Kadir Berdi: Taht kavgaları sırasında 1419 yılında öldürülen şehzade.

Toktamış Han, bozkırın gördüğü en cesur ve azimli komutanlardan biriydi. Büyük rakiplerle mücadele etmesine rağmen devletini şaha kaldırmayı başardı. Ancak Timur ile giriştiği amansız rekabet, Altın Orda Devleti'nin tarih sahnesinden silinmesine giden yolu açtı.