Todor Jivkov Kimdir?

Bulgaristan yakın tarihinin en tartışmalı figürlerinden biri olan siyasetçi Todor Jivkov, 1954 ile 1989 yılları arasında Bulgar Komünist Partisi lideri olarak ülkeyi demir yumrukla yönetti. Sofya yakınlarındaki Pravets köyünde 7 Eylül 1911’de yoksul bir köylü ailesinin oğlu olarak dünyaya gelen Jivkov, gençlik yıllarında yeraltı hareketlerine katılarak yükselmiş ve Sovyetler Birliği’ne bağlı politikalarıyla Soğuk Savaş dönemine damgasını vurmuştur.

Demir Perde Arkasında Bir Liderin Yükselişi

Tam adı Todor Hristov Jivkov olan genç, annesi Marutsa Zhivkova ve babası Hristo Zhivkov’un sağladığı kısıtlı imkanlarla büyüdü. Yoksul koşullarda geçen çocukluğunda ilk eğitimini Pravets ortaokulunda tamamlayan Todor Jivkov, ardından Botevgrad lisesinden mezun oldu. Mezuniyetin ardından geçimini sağlamak için başkent Sofya’ya gitti ve buradaki devlet matbaasında işçi olarak çalışmaya başladı. Gençlik yıllarını geçirdiği bu hareketli şehirde, siyasi dünyaya da ilk adımını attı. 1928 senesinde Bulgar İşçi Partisi (BRP) ile ilişkisi bulunan Bulgar Komünist Gençlik Birliği’nin saflarına katıldı. Bu bağlantı, onun tüm yaşamını şekillendirecekti. Henüz yirmi bir yaşındayken, 1932'de BRP’ye resmi üye olan Jivkov, gizli faaliyetleri sırasında Yanko kod adını kullandı.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında, ülkesinde gelişen Devrimci Halk Kurtuluş Ordusu adlı direniş hareketinin örgütlülüğünde etkin roller üstlendi. 1944 yılının Eylül ayından sonra ise Sofya emniyetinin başına getirilerek önemli bir güç elde etti. Savaşın ardından, 1945’te Bulgaristan Komünist Partisi'ne aday üye sıfatıyla kabul edilen siyasetçi, yalnızca üç yıl sonra Merkez Komitesi’nin asil üyeleri arasına girmeyi başardı. Yeni dönemde, binlerce muhalifin tutuklanmasından sorumlu tutulan Halk Milisleri’nin yöneticiliği dahil birçok nüfuzlu görevde bulundu. Bu hızlı tırmanış, ona 1951 senesinde Politbüro üyeliğinin kapılarını açtı.

İktidarın Zirvesi ve Darbe Girişimi

Jivkov, 4 Mart 1954 tarihinde Vılko Çervenkov’un koltuğunu devralarak Merkez Komitesi birinci sekreterliği makamına getirildi. Bu terfi, onu dönemin sosyalist yönetimleri arasındaki en genç parti lideri konumuna yükseltti. Parti liderliğini 10 Aralık 1989 yılına dek kesintisiz sürdürecek olan Jivkov, ayrıca 19 Kasım 1962 ile 7 Temmuz 1971 tarihleri arasında Başbakanlık görevini de yürüttü. Yönetimi döneminde, 1965 yılında askeri subaylar ile partili muhaliflerin başlatmak istediği bir darbe girişimiyle yüz yüze geldi. Sosyalist rejimler için bir ilk olan bu başkaldırıyı başarıyla engelleyen Jivkov, iktidarını daha da sağlamlaştırdı. Siyasi yaşamı boyunca Kremlin ile ilişkilerini her zaman üst düzeyde tutan lider, hem iç politikada hem de dış ilişkilerde Sovyet yönelimlerine sıkı sıkıya sadık kaldı. Onun yönetimindeki Bulgaristan’da sanayileşme hamleleri hiç duraksamadan yürütüldü. Buna paralel olarak geniş halk kitlelerinin refah düzeyi ve yaşam şartları da gözle görülür bir artış gösterdi.

Zorunlu Asimilasyon ve Tarihsel Dönüşüm

Bulgaristan Devlet Konseyi Başkanlığı koltuğuna 7 Temmuz 1971’de oturan Todor Jivkov, 17 Kasım 1989 yılına kadar bu en üst devlet kademesini de elinde tuttu. Ancak, ekonomik gelişmelere rağmen, yönetiminin son döneminde imza attığı bazı icraatlar büyük tepkilere zemin hazırladı. Jivkov liderliğindeki Bulgaristan devleti, 1985 yılından itibaren ülkedeki Türk azınlığa yönelik baskıcı bir Bulgarlaştırma politikası uygulamaya koydu. Bu katı asimilasyon planı çerçevesinde, Türk azınlıktan bazı radikal değişiklikler yapmaları istenmiştir:

• Türkçe isimlerini değiştirerek Bulgarca adlar almaları,
• Kendi aralarında veya kamusal alanda Türkçe konuşmayı durdurmaları,
• Geleneksel ibadet biçimlerinden ve dini vecibelerinden tamamen vazgeçmeleri.

Türk azınlığa yönelik bu sert adımlar, en nihayetinde 1989 yılının ilkbahar aylarında Türkiye sınırına doğru devasa bir zorunlu göç dalgasını tetikledi.

Son Yıllar, Tutukluluk ve Mirası

1989 yılının sonbahar aylarında tüm Doğu Avrupa’yı kasıp kavuran demokratikleşme hareketleri, yılların lideri için de yolun sonunu getirdi. Todor Jivkov, 17 Kasım 1989 günü tüm yönetsel görevlerinden ayrılmak mecburiyetinde kaldı. İstifasından kısa süre sonra, 18 Ocak 1990 tarihinde tutuklandı. Yargılama sürecinin ardından, devletin finansal kaynaklarını kötüye kullanmak ve zimmetine para geçirmek iddialarıyla yedi yıl hapis cezasına çarptırıldı. Sağlık durumunun kötüleşmesiyle birlikte cezası ev hapsine dönüştürülen eski lider, 1996 yılında Bulgaristan Yüksek Mahkemesi’nin kararıyla beraat etti.

Özel yaşamında Temmuz 1938 yılında tıp doktoru Mara Maleeva-Zhivkova ile hayatını birleştiren Todor Jivkov'un bu evlilikten Lioudmila Todorova Jivkova isminde bir kızı ve Vladimir Zhivkov adında bir oğlu dünyaya geldi. Jivkov'un kanser tedavisi gören eşi Mara ise 23 Ekim 1971'de yaşamını yitirmişti. Bu dönemde uzun yıllar süren yaşam mücadelesinin son durağında, 5 Ağustos 1998 günü Sofya’da zatürre rahatsızlığı nedeniyle 87 yaşında hayata gözlerini yumdu. Vefatının ardından, aleyhine açılmış olan tüm yargılama ve hukuk davaları da yasal olarak düşmüştür.