Amerika Birleşik Devletleri'nin Nebraska eyaletine bağlı Omaha kentinde 19 Mayıs 1925 tarihinde dünyaya gelen Malcolm X, siyahi Amerikalıların özgürlük mücadelesine yön veren en etkili politikacı ve insan hakları savunucularından biridir. Hitabet gücü sayesinde kitlelerin sesi olmayı başaran ünlü lider, 21 Şubat 1965 günü New York'ta gerçekleştirdiği konuşma esnasında uğradığı suikast sonucu 40 yaşında yaşamını yitirmiştir. Asıl adı Malcolm Little'dır. Müslüman olduktan sonra ise Malik El Şahbaz adını almıştır.
Malcolm dünyaya geldikten hemen sonra babası aileyi Milwaukee'ye, oradan da Lansing'e taşımıştır. Louise Norton Little ile vaiz Earl Little'ın evladı olan Malcolm, küçük yaşta ırkçı saldırılarla tanışmıştır. Babası Earl, siyahların gerçek özgürlüğe kavuşamayacağına inanıyordu. Malcolm henüz dört yaşındayken evleri yakılmış, iki yıl sonra ise babası Ku Klux Klan tarafından öldürülmüştür.
Maddi ve psikolojik çöküşün ardından anne Louise akıl hastanesine yatırılınca, sekiz kardeş farklı yetimhanelere dağıtılmıştır. Evlatlık verildiği evde iyi şartlarda büyüyen Malcolm, ilkokulu Massachusetts'teki siyah mahallesinde okumuştur. Lisede sınıf birincisi olmasına rağmen, beyaz öğretmeni ona avukatlığın siyahilere göre olmadığını ve marangoz olmasını söylemiştir.
Bu yaklaşım sebebiyle üniversiteye gidemeyen genç adam, Michigan ve Boston'ın ardından Harlem sokaklarına adım atmıştır. Harlem sokaklarında 'Detroit Red' lakabıyla fuhuş, kumar ve uyuşturucu ağlarını yöneten genç Malcolm, 1946 yılının şubat ayında henüz yirmi yaşındayken hırsızlık suçundan yakalanarak on yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Cezaevinde sürekli kitap okuyan Malcolm, hapishane kütüphanesinde adeta entelektüel bir aydınlanma yaşamıştır.
Karanlıktan Aydınlığa: Hapishane Yılları ve Dönüşüm
Hapiste geçirdiği yedi yılın ardından 1952'de tahliye edilen Malcolm, hızla büyüyen Nation of Islam (NOI) hareketine katılmıştır. Eski kölelik soyadını reddeden hatip, kayıp kabile kökenini simgeleyen meşhur X soyadını almıştır. Elijah Muhammad'in yönettiği bu örgüt, klasik İslam'dan farklı olarak beyaz karşıtı ırkçı bir tutum benimsemiştir. Örgütün benimsediği başlıca ilkeler şunlardır:
- Beyazların yaşadığı topraklardan bağımsız, siyahilere ait ayrı bir devlet için savaşmak,
- Beyaz ırkın doğası gereği şeytan olduğunu ve Tanrı'nın siyahi olduğunu savunmak,
- Yakın gelecekte beyazların yok edilerek siyahilerin Allah'ın idaresinde hükmedeceği bir savaş öngörmek,
- Bu yeni düzen için uyuşturucu ile alkol kullanımına karşı durup disiplin sağlamaktır.
Malcolm, karizması sayesinde örgütün üye sayısını kısa sürede 500'den 30 bine çıkarmıştır.
Nation of Islam Dönemi ve Toplumsal Yükseliş
1958 yılında hayatını Betty Sanders ile birleştiren liderin bu evlilikten altı kızı dünyaya gelmiştir. Örgütün propaganda yayın organı olan 'Muhammad Speaks' gazetesini kuran ve televizyon söyleşileriyle geniş kitlelere hitap eden Malcolm, beyaz toplumla entegrasyonu savunan Martin Luther King gibi sivil haklar önderlerini sertçe eleştirmiştir. Sert konuşmalarına rağmen kansız devrim vurgusu yapan lider, beyaz muhabirin nefret sorusuna tarihi bir sömürgecilik benzetmesiyle yanıt vermiştir.
Karizmatik liderin günden güne artan şöhreti, Elijah Muhammad ve diğer teşkilat yöneticileriyle arasında soğuk rüzgarlar estirmiştir. Özellikle Elijah'ın altı farklı kadınla gizli ilişkiler yaşadığını öğrenmesi, Malcolm'un örgüte olan bağlılığına büyük darbe vurmuştur. Başkan Kennedy'nin ölümünün ardından yaptığı yorum bahane edilerek susturulunca, 1964 yılında hareketten ayrılarak Muslim Mosque oluşumunu kurmuştur. Bu süreçte ünlü boksör Muhammed Ali'nin evinde bir süre dinlenen lider, 1964 yılında kutsal topraklara doğru yola çıkmıştır.
Hac Yolculuğu, Yeni Bir Vizyon ve Suikast
Hac ziyareti sonrası el-Hac Malik el-Şahbaz adını alarak Sünni İslam'ı seçen lider, beyazların şeytan olduğu fikrini reddetmiştir. Irkçı düşüncelerden tamamen arınarak gerçek kardeşliği bulduğunu açıklayan Şahbaz, Afro-Amerikan Birliği Organizasyonu'nu (OAAU) kurmuştur. Yazar Alex Haley ile hayat hikayesini yazarken, kitabın basıldığını göremeyeceğini öngörmüştür.
New York'taki evi 15 Şubat 1965 gecesi bombalanmış olsa da ailesi bu tehlikeden yara almadan kurtulmayı başarmıştır. Altı gün sonra, 21 Şubat 1965'te New York'taki kürsüde altı kişinin saldırısı sonucu 15 kurşunla katledilmiştir. Harlem'deki cenazesine 1500 kişi katılmıştır. Vefatının ardından eşi ikiz kızlarını dünyaya getirmiştir. Cinayetten mahkum edilen NOI üyesi üç kişi (Talmadge Hayer, Norman 3X Butler ve Thomas 15X Johnson) hapse atılmıştır.
Malcolm X'in mücadele dolu yaşamı, 1992 yılında Spike Lee'nin yönettiği ve başrolünde Denzel Washington'ın yer aldığı sinema filmiyle ölümsüzleştirilmiştir.