İlköğrenimini Beyazıt Numûne Mektebi'nde tamamlayan ve 1901 yılından 15 Şubat 1987 tarihindeki vefatına kadar olan yaşamını Türk sanatına adayan Malik Aksel, ülkemizin kültür ve eğitim hayatına yön vermiş seçkin bir ressam ve yazardır. Genç cumhuriyetin sanat ve eğitim politikaları doğrultusunda sınavı kazanıp Avrupa'ya gönderilen ilk beş öğretmen adayı arasında yer alarak Almanya'da üst düzey sanat eğitimi almıştır. Yurda döndüğünde ise eğitim kurumlarında geleceğin sanatçılarını yetiştirerek Türk resminin modernleşme sürecine hem öğretmenlişiyle hem de ürettiği toplumsal gerçekçi yapıtlarıyla öncülük etmiştir.
Sanat Yolculuğunun Başlangıcı ve Almanya Yılları
Sanatçının resim tutkusu, 1918 yılında kaydolduğu Dârülmuallimîn yani erkek öğretmen okulunda filizlenmiştir. Burada, kendi sanatsal geleceğine yön verecek olan usta ressam Şevket Dağ'ın öğrencisi olma şansını elde etmiştir. Aksel, 1918-1921 yılları arasında hocasının da üyesi olduğu Güzel Sanatlar Birliği tarafından organize edilen Galatasaray Sergileri ile tanışmıştır. Cumhuriyetin ilan edilmesini takip eden süreçte ise çeşitli sanat etkinliklerinde aktif olarak boy göstermeye başlamıştır. Okuldan mezuniyetinin ardından, Şile'nin Kayagöz köyünde bir süre öğretmenlik yaparak meslek hayatına ilk adımını atmıştır. Sanatçı bu süreçte, 1923 ile 1928 yılları arasında düzenlenen Galatasaray Sergileri'ne katılımını sürdürmıştür.
O dönemde, büyük önder Mustafa Kemal Atatürk'ün davetiyle Türkiye'ye gelen Amerikalı eğitim bilimci John Dewey, hazırladığı raporda önemli bir tespitte bulundu. Dewey, ülkede resim ve iş eğitimi alanında öğretmen açığı olduğunu belirtti. Hükümet, bu kritik açığı kapatmak için adayları yurt dışına gönderdi. Mezunlar arasında düzenlenen sınavı kazanan beş kişiden biri Aksel oldu. Böylece başarılı sanatçı, 1928 yılında eğitim amacıyla Almanya'ya gitmiştir.
Almanya'nın başkenti Berlin'de bulunan Yüksek Öğretmen Okulu bünyesinde sanat pedagojisi ve iş eğitimi üzerine yoğun dersler almıştır. Bu teorik ve pratik eğitimlerin yanı sıra, Berlin Yüksek Sanat Okulu'nda da çalışmalarını sürdürmıştür. Burada ünlü sanatçı Rudolf Großmann'ın atölyesine devam ederek yağlı boya ve gravür teknikleri üzerinde uzmanlaşmıştır. Sanatçı, 1932 yılında yurda dönmüştür.
Yurt Gezileri ve Toplumsal Gerçekçiliğin İzleri: Kale Mahallesi
Yurda dönüş yapan Aksel, başkent Ankara'da yeni açılan ve ilerleyen yıllarda Gazi Eğitim Enstitüsü ismini alacak olan Resim Öğretmen Okulu bünyesinde resim ve sanat tarihi öğretmeni olarak görevine başlamıştır. O dönemde cumhuriyetin ilk kuşak sanatçılarının bir araya gelerek kurduğu Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği ile D Grubu gibi popüler sanat topluluklarında yer almamayı tercih etmiştir. Buna karşın, halkevleri kanalıyla organize edilen ünlü 'yurt gezileri' programlarına katılmıştır. Sanatçı, bu kültürel programların ikincisinde Sivas'a, beşincisinde ise Denizli'ye gitmiştir. Buralarda yaptığı resimlerle Devlet Sergileri'ne katılmıştır.
Malik Aksel'in Sivas'ta ürettiği eserler, jüri tarafından yapılan değerlendirmede üçüncülük ödülüne layık bulunmuştur. Bu jüride birinciliği Cevat Dereli, ikinciliği ise Refik Epikman elde etmiştir. Yurt Gezileri kapsamında ortaya çıkan yapıtlar arasında, Türk resim tarihi yönünden en özgün çalışma Aksel'in imzasını taşıyan Kale Mahallesi adlı tablodur. Bu başyapıt, sanat çevrelerinde bazı kesimlerce 'marazi' bulunmuş olsa da gezilerde yapılan resimler arasında toplumsal gerçekçi niteliğe sahip yegane eser olarak öne çıkmaktadır. Dönemin diğer yurt gezisi resimlerinde genellikle yapay bir güzellik arayışı ve aşırı iyimser bir yaklaşım egemendir. Oysa Aksel, eserinde iyimser güzellik arayışına girmemiştir. O, Kale Mahallesi'nde yoksulluğun izlerini cesurca yansıtmıştır.
Eğitimcilik Yılları ve Sanat Mirası
Malik Aksel, 1943 senesinde kurulan ve başkanlık makamında ünlü ressam İbrahim Çallı'nın oturduğu Türk Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği'ne üye olmuştur. 1940'lı yılların ikinci yarısından itibaren ise geleneksel Galatasaray Sergileri'ne yeniden katılarak eserlerini sergilemeye devam etmiştir. Deneyimli sanatçı, 1951 yılında o zamanki adıyla İstanbul Çapa Eğitim Enstitüsü'ne atanıp burada resim eğitmenliği yapmıştır. Bu kurum, sonraki yıllarda Atatürk Eğitim Enstitüsü adını alacaktır. Çapa'daki verimli öğretmenlik yıllarının ardından Aksel, takvimler 1968 yılını gösterdiğinde emekliye ayrılmıştır.
Hayatı boyunca hem resim fırçasını hem de kalemi elinden bırakmayan Malik Aksel, arkasında derin bir sanatsal miras ve zengin bir fikir dünyası bırakmıştır. Onun sanatücu kişliği sadece estetik kaygılar barındırmaz. Aksel, ayrıca toplumsal meselelere duyarlı yaklaşımıyla da Türk resminde kendine has, taklit edilemez bir yer edinmiştir.
Malik Aksel'in kariyerindeki başlıca dönüm noktaları şunlardır:
- Almanya Eğitimi: John Dewey'in raporu üzerine açılan sınavı kazanarak Berlin'de sanat pedagojisi eğitimi alan ilk öğretmenlerdendir.
- Kale Mahallesi Tablosu: Yurt Gezileri kapsamında ürettiği ve Türk resminde toplumsal gerçekçi anlayışın ilk örneklerinden kabul edilen başyapıtıdır.
- Köklü Eğitimcilik Kariyeri: Gazi Eğitim Enstitüsü ve Çapa Eğitim Enstitüsü gibi Türkiye'nin en seçkin eğitim kurumlarında uzun yıllar resim öğretmenlişi yapmıştır.
- Sanat Örgütlenmeleri: İbrahim Çallı başkanlığında kurulan Türk Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği'nin aktif üyeleri arasında yer almıştır.