Salih Hacioğlu, Türk siyasi tarihinin en hareketli geçiş döneminde hem bir hekim hem de örgütçü bir lider olarak öne çıkmıştır. 1880 yılında Trabzon'un Tonya ilçesinde dünyaya gelen ve 1954'te Sovyetler Birliği'nde hayata gözlerini yuman "Baytar Salih", Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan çizgide sosyalist hareketin öncülerindendir. Baytar Salih olarak da tanınır. Yaşamı boyunca veterinerlik mesleğini ideolojik mücadeleyle harmanlayan Hacıoğlu, Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (THİF) Genel Sekreterliği gibi kritik görevler üstlenmiştir. Zorlu hapis ve sürgün yıllarına rağmen inandığı yoldan dönmeyen bu aydın, sol ideolojinin Anadolu'daki ilk tohumlarını eken kadronun merkezindedir.
Karadeniz'den Bağdat'a Uzanan Mesleki Yolculuk
Trabzon'un Tonya nahiyesine bağlı Orta Mahalle köyünde doğan Salih Hacıoğlu, mütevazı bir köylü ailesinin çocuğudur. Büyükbabası kendi halinde ve kısıtlı toprağa sahip orta halli bir köylü olan Salih'in babası Hacıoğlu Süleyman Ali köy okulunda eğitmenlik yaparken, annesi Katipoğlu Hatice Ali ise tüm vaktini ev işlerine ayıran bir ev hanımıydı. Eğitim hayatına Trabzon'da başlayan genç Salih, lise öğrenimini gerçekleştirmek üzere dönemin payitahtı İstanbul'a geldi. Buradaki yükseköğrenimini üstün başarıyla sürdürerek 1904 senesinde Askerî Baytar Mektebini okul birincisi olarak tamamlamayı başardı.
Genç yaşta ordu saflarına katılan Salih Hacıoğlu, veterinerlik görevine adım atarak kısa süre içinde rütbe aldı. 1905 yılında Baytar Yüzbaşı rütbesiyle Irak coğrafyasındaki Bağdat şehrine tayin edildi. İmparatorluğun bu uzak vilayetindeki görevinden sonra, 1908 yılında İttihat ve Terakki Cemiyetine katılarak Hareket Ordusu bünyesinde aktif görev aldı. Ancak siyasi fikir ayrılıkları nedeniyle kısa zaman sonra bu cemiyetten ayrılma kararı verdi. Ordudaki mesleğini farklı şehirlerde icra ettikten sonra, 1910 ile 1912 yılları arasında mezun olduğu okulda öğretmenlik yaptı. Birinci Dünya Savaşı döneminde ise Binbaşı rütbesiyle Ankara'da yer alan 5. Kolordu Hayvan Hastanesi Müdürlüğü görevine atandı.
Ankara'da Fikirsel Dönüşüm ve Sol Örgütlenme
Ankara'daki askeri veterinerlik vazifesi esnasında Tatar asıllı Sovyet temsilcisi Şerif Manatov ile tanışıp onun devrimci fikirlerinden derinden etkilenen Hacıoğlu, 1920 yılında bir grup arkadaşıyla "Emek" adında bir gazete çıkararak sol içerikli toplantılar organize etmeye başladı. Bu ekip başlangıçta Yeşil Ordu Cemiyeti ile temas kursa da program konusundaki uyuşmazlıklar nedeniyle bağımsız hareket ederek Hafî Komünist Partisi adıyla yoluna devam etti. Aynı yılın ağustos ayında Mustafa Suphi önderliğindeki Bakü merkezli TKP oluşumuna katıldığını beyan etti.
Ankara hükümetinin resmi bir Türkiye Komünist Fırkası kurdurup diğer tüm komünist faaliyetleri yasaklamasına rağmen mücadeleyi bırakmadı. Salih Hacıoğlu önderliğindeki grup, Nâzım Bey ve bazı eski Yeşil Ordu mensuplarıyla birleşerek 7 Aralık 1920'de Türkiye Halk İştirakiyun Fırkasını (THİF) resmen kurdu. Hacıoğlu, bu partinin on iki kişilik Merkez Komitesinde yer alarak genel sekreterlik vazifesini üstlendi. Çerkez Ethem isyanının patlak vermesinin ardından, Eskişehir'de basılan Yeni Dünya gazetesini kutlamak ürere Arif Oruç'a gönderdiği bir kutlama telgrafı gerekçe gösterilerek 11 Ocak 1921'de tutuklandı. Altı ay boyunca cezaevinde kaldı. Partiye yönelik tutuklamalar ocak ayı boyunca hız kesmeden devam etti. Yeşil Ordu kökenli liderlerin beyanıyla parti resmen kapatıldı.
Kongreler, Yasaklar ve Zorunlu Sürgün Yılları
Eylül 1921'de TBMM'nin Sovyet ilişkilerinin de etkisiyle çıkardığı özel af yasasıyla serbest kalan Hacıoğlu, faaliyetlerine kaldığı yerden devam etti. 18 Mart 1922'de Sovyet elçiliğinde düzenlenen anma gününde Büyükelçi Aralov ve Komintern görevlisi Golman ile gizlice buluşarak partinin yeniden canlandırılması kararını aldı. Yapılan resmi başvurunun ardından THİF'in ikinci çalışma dönemi başladı. Komintern'in yönlendirmesiyle Ankara'nın güney bölgelerinde gizli propaganda çalışmaları yürüten Hacıoğlu, polis takibine takılınca Ankara'ya geri çağrıldı.
Hükümetin yabancı delegelerin katılımını bahane ederek son anda yasakladığı THİF Birinci Kongresi, tüm engellemelere rağmen 1922 yılının ağustos ayında iki oturum halinde Salih Hacıoğlu'nun divan başkanlığında gizlice toplanmayı başardı. Kongrede yeniden Genel Sekreter seçilen Hacıoğlu, 30 Ağustos zaferinin ardından meclisteki resmi tebrik törenlerinde partisini gururla temsil etti. Hemen akabinde Komintern 4. Kongresi için Moskova'ya hareket etti. Bu süreçte feshini reddeden THİF, hükümet tarafından ekim ayında kapatıldı. Yaklaşık yirmi komünist tutuklandı.
Moskova'daki kongrede İKG ve THİF temsilcilerinden oluşan ortak heyetin başkanlığını üstlendi. Sadrettin Celâl ise heyet sekreteriydi. Kongre kararıyla Türkiye'deki farklı sol grupların birleştirilmesi amacıyla kurulan Teşkilât Bürosunda görev alan Hacıoğlu, Şefik Hüsnü ve Vanlı Kazım gibi isimlerle birlikte çalıştı. Ocak 1923'te İstanbul'a ulaştı. İki ay sonra yeniden yakalanarak Ankara'ya sevk edildi. Salih Hacıoğlu, nihayetinde Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanmasının ardından ilan edilen genel af kapsamında Haziran 1923'te özgürlüğüne kavuştu.
Salih Hacıoğlu'nun Siyasi ve Mesleki Kilometre Taşları
Kariyeri boyunca hem askeri hekimlik hem de örgütlü sol mücadele içinde aktif roller üstlenen Salih Hacıoğlu'nun öne çıkan bazı üyelikleri ve görevleri şunlardır:
- Askerî Baytar Mektebi birinciliği ve sonrasındaki askeri veterinerlik görevleri,
- İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeliği ve Hareket Ordusu içindeki kısa süreli faaliyeti,
- Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (THİF) Merkez Komitesi üyeliği ve Genel Sekreterliği,
- Komintern 4. Kongresi ortak Türkiye heyeti başkanlığı,
- Birleşik bir sol yapı kurmak amacıyla oluşturulan Teşkilât Bürosunda temsilciliği.