Gençliği ve askerî hayatı
Salih Hacıoğlu, 1880'de Trabzon vilayetinin Tonya nahiyesine bağlı Orta Mahalle köyünde doğdu. Dedesi orta halli bir köylü, babası Hacıoğlu Süleyman Ali köy okulunda öğretmen, annesi Katipoğlu Hatice Ali ev kadınıydı. Lise eğitimi için geldiği İstanbul'da yüksek öğrenimini tamamladı ve 1904'te Askerî Baytar Mektebi'ni birincilikle bitirdi. Ordudaki göreve veteriner olarak başladı; 1905'te baytar yüzbaşı olarak Bağdat'a atandı. 1908'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye oldu, Hareket Ordusu'nda yer aldı, kısa süre sonra cemiyetten ayrıldı. 1910-1912'de Askerî Baytar Mektebi'nde öğretmenlik yaptı; binbaşı olarak Ankara'da 5. Kolordu Hayvan Hastanesi müdürlüğüne atandı.
Komünist faaliyetler
Ankara'da Tatar asıllı Sovyet temsilcisi Şerif Manatov ile tanışıp fikirlerinden etkilendi. 1920'de bir grup arkadaşıyla Emek adlı gazeteyi yayımladı. Ağustos 1920'de Mustafa Suphi liderliğindeki Bakü merkezli TKP oluşumuna bağlılığını bildirdi. 7 Aralık 1920'de kuruluşunu gerçekleştirdikleri Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası'nın (THİF) 12 kişilik Merkez Komitesi'nde yer aldı ve genel sekreter oldu. 29 Eylül 1921'deki özel af sonucu THİF yöneticileri serbest kalınca 18 Mart 1922'de Sovyet elçiliğindeki toplantıda THİF'in yeniden faaliyete geçmesine karar verildi.
Yeniden kurulan parti Mart 1922 sonunda hükûmete başvurdu; THİF kongresi hazırlıklarında hükûmet son anda toplantıyı yasakladı. Hacıoğlu Komintern 4. Kongresi'ne katılmak için Moskova'ya gitti. Ankara hükûmetinin 13 Eylül 1922'deki ültimatomunu THİF reddetti; 19 Ekim 1922'de parti kapatıldı ve yaklaşık 20 komünist tutuklandı. Hacıoğlu, Kasım 1922'de İKG ve THİF'in ortak heyetine başkanlık etti ve birleşik TKP'nin kurulması için oluşturulan Teşkilât Bürosu'nda THİF'i temsil etti.
TKP ve Sovyetler Birliği
Ocak 1923'te Komintern temsilcisi Şarki ile İstanbul'a geldi; Mart 1923'te tutuklanıp Ankara'ya sevk edildi ve Haziran 1923'te Lozan'ın ardından ilan edilen genel afla serbest kaldı. TKP'nin Mart 1925'teki 3. Kongresi'nde Merkez Komitesi üyeliğine seçildi; teorik çalışmalardan çok pratik örgütçü faaliyetleriyle öne çıktı. Kasım 1927'de yeniden tutuklandı ve Ocak 1928'de dört ay hapis cezası aldı. Hapisten çıkınca Mayıs 1928'de eşiyle birlikte SSCB'ye gitti; geçici Merkez Komitesi tarafından partiden ihraç edilmişti, Mayıs 1939'da yeniden üyeliğe kabul edildi. SSCB'de çoğunlukla veterinerlik yaptı, bu alanda kitaplar yayımladı ve KUTV'da bölüm şefliği yaptı.
Tutuklanması ve ölümü
1949'da, ikinci eşinin kızının ölümü üzerine Türkiye'ye dönmek için T.C. Büyükelçiliği'ne başvurunca SSCB İçişleri Bakanlığı tarafından 10 Mart'ta tutuklandı ve 1 Mart 1950'de 10 yıl hapse mahkûm edildi. Eşiyle birlikte Altay bölgesindeki çalışma kamplarına sürüldü. Burada inme geçirdi ve Nisan 1954'te öldü. 27 Şubat 1956'da SSCB Yüksek Mahkemesi Askerî Heyeti tarafından aklanarak itibarı iade edildi. Nâzım Hikmet, Hacı Oğlu Salih başlıklı şiirinde onun hikâyesini anlatır.
Benzer kişiler
- Gökhan Yüksel (Siyasetçi)
- İndira Gandhi (Siyasetçi)
- İsmet Hilmi Balcı (Siyasetçi)
- Kemal Yaşınkılıç (Siyasetçi)
- Kurbankulu Berdimuhammedov (Siyasetçi)
- Mehmet Emin Turgutalp (Siyasetçi)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Salih Hacıoğlu maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.