Çerkes kökenli Osmanlı askeri ve devlet adamı Salih Hulusi Kezrak, imparatorluğun en karanlık döneminde tarih sahnesine çıktı. Kendisi, 2 Mart 1920 ile 5 Nisan 1920 tarihleri arasında sadrazamlık yaptı. İstanbul'un işgal edildiği bu zorlu süreçte görev aldı. Padişah VI. Mehmed (Vahdettin) onu 218. Osmanlı sadrazamı olarak görevlendirdi. Ülkenin içinde bulunduğu siyasi çıkmazları aşabilmek amacıyla 28 gün süren kısa fakat fırtınalı bir hükûmet başkanlığı yürüttü. Başkent İstanbul'da 1864 yılında dünyaya gelen tecrübeli isim, ömrünü vatan hizmetine adadı. Osmanlı'dan Türkiye Cumhuriyeti'ne uzanan geçiş döneminde hem cephede hem de bürokraside üstlendiği sorumluluklarla tarihe geçmeyi başardı.
Askerlik Yılları ve Cephelerdeki Kahramanlıkları
Salih Hulusi Kezrak, genç yaşlardan itibaren askerî kariyere ilgi duyarak Osmanlı ordusunun kurmay subaylarını yetiştiren Mekteb-i Erkân-ı Harbiye akademisine girdi. 1885 (Hicri 1301) yılında bu seçkin okuldan piyade sınıfı birincisi olarak mezuniyetini aldı. Böylece vatan savunmasındaki uzun ve meşakkatli yolculuğuna ilk adımı atmış oldu. 1886 yılında fiilen adım attığı askerlik mesleğini, Osmanlı İmparatorluğu'nun nihayete erip yerini genç Türkiye Cumhuriyeti'ne bıraktığı 1923 yılına kadar büyük bir sadakat, inanç ve vazife bilinciyle kesintisiz olarak devam ettirmiştir. Görev süresi boyunca imparatorluğun kaderini tayin eden kritik savaşların hemen hepsinde en ön saflarda yer aldı. İlk büyük muharebe tecrübesini 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı cephesinde edinen tecrübeli komutan, yeteneğini kanıtladı. Ardından patlak veren Trablusgarp Savaşı ve Balkan Savaşları'nda vatan topraklarını korumak için amansız mücadeleler verdi. Ordunun en yüksek aşaması olan Müşir rütbesine yükselerek adını tarihe altın harflerle yazdı.
Bakanlık Koltuklarından Sadrazamlığa Uzanan Yol
Askerî dehasını zamanla devlet yönetimine aktaran Salih Hulusi Kezrak, Osmanlı bürokrasisinde çok kritik bakanlık koltuklarında oturdu. Siyasi alanda güven veren tecrübeli devlet adamı, farklı dönemlerde Bahriye Nazırı, Dahiliye Nazırı ve Harbiye Nazırı olarak başarıyla hizmet vermesinin yanı sıra Sultan V. Mehmed döneminde Meclis-i Âyan üyeliğine seçilmiştir. Sadrazam Ali Rıza Paşa'nın istifa etmesinin ardından, padişah tarafından yeni kabineyi kurmakla görevlendirildi. 2 Mart 1920 tarihinde üstlendiği bu zor görev, İstanbul'un işgal altında olduğu en karanlık günlere rastladı. İşgal kuvvetlerinin ağır siyasi baskıları altında kabinesini yönetmek için olağanüstü bir çaba gösterdi. 28 gün süren bu çetin ve yıpratıcı mücadelenin ardından, 5 Nisan 1920'de başbakanlık görevini Damat Ferid Paşa'ya devretti.
Devlet Adamının Madalyaları ve Tarihi Mirası
Uzun yıllara yayılan hem cephe hem de masa başı hizmetleri, Salih Hulusi Paşa'ya yerli ve yabancı pek çok onur madalyası kazandırmıştır. Devlet adamının kazandığı prestijli ödüller ve nişanlar şunlardır:
- Mecidiye Nişanı ve Osmaniye Nişanı gibi önemli Osmanlı nişanları,
- Savaşlardaki üstün başarılarını simgeleyen İmtiyaz Madalyası, Liyakat Madalyası ve Harp Madalyası,
- Müttefik ülkelerle ortak askerî çalışmalar sonucu takdim edilen Alman menşeili 1. ve 2. Sınıf Demir Haç nişanları.
Öte yandan sivil alanda da aktif olan Kezrak, Türkiye'nin erken dönem spor yöneticileri arasında yer alarak toplumsal gelişime katkı sunmuştur. İmparatorluğun yıkılışına ve yeni bir devletin kuruluşuna tanıklık eden tecrübeli devlet adamı, 1939 yılında İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Geride bıraktığı yetmiş beş yıllık ömrü, hem cephelerde geçen mücadele dolu günleri hem de devletin en çalkantılı dönemlerindeki kritik idari görevleriyle Türk tarihi açısından unutulmaz bir miras niteliğindedir.